صحن انقلاب اسلامی حرم امام رضا (ع)

صحن انقلاب اسلامی (صحن کهنه یا عتیق) اولین و قدیمی ترین صحنی است که در قسمت شمال حرم مطهر بنا گردیده است. ضلع جنوبی صحن عتیق در اواخر دوره تیموریان و اساس ایوان طلا در عهد سلطان حسین بایقرا ساخته شده و در عهد شاه عباس صفوی، اضلاع شمالی، شرقی و غربی احداث و تکمیل گردیده است. در صحن کهنه، چهار ایوان، دوازده صفه و چهل حجره و ایوان کوچک در طبقه اول و چهل حجره در طبقه دوم قرار دارد. مساحت این صحن 6740 مترمربع می باشد.

چهار ایوان صحن انقلاب اسلامی عبارت اند از:

ایوان جنوبی، ایوان طلاست که با 21 متر ارتفاع به دستور امیرعلی شیرنوایی )وزیر سلطا ن حسین بایقرا( در 872 ق ساخته شده است. چون بدنۀاین ایوان در زمان نادرشاه ( 1148 ق) با خشت های طلا، طلاکاری شده است به ‘ایوان نادری’ نیز معروف است.

ایوان شمالی (عباسی) با 50 / 22 متر ارتفاع، در سال 1021 ق بنا شده است.بر فراز ایوان عباسی، گلدستۀ طلایی وجود دارد که مربوط به دورۀ نادرشاه افشار است.
ارتفاع ایوان غربی (ایوان ساعت)، 24 متر است و ساعت بزرگی که برروی آن قرار دارد، در 1336 ش نصب شده است.
ایوان شرقی( ایوان نقاره)نیز 26 متر ارتفاع دارد.صحن انقلاب اسلامی در روزگار پادشاهان صفویه و افشاریه و قاجاریه گسترش یافته و به شکلی چشم نواز تزیین شده است.

در میانه صحن انقلاب اسلامی، بنای زیبای سقاخانه وجود دارد. سنگاب (منبع آب) این سقاخانه از سنگ مرمر یکپارچه ای با گنجایش سه کر آب معادل 1130 لیتر می باشد. که به دستور نادرشاه افشار از هرات به مشهد منتقل شده است. در گذشته های دور که امکانات آب لوله کشی مثل امروزه نبود آب را با مراسم خاصی از قنات های اطراف مشهد به حرم می آوردند و برای استفاده زائرین داخل این سنگاب می ریختند. در دوره فتحعلی شاه قاجار به دستور شخصی به نام اسماعیل، بنایی هشت ضلعی بر فراز این سنگاب ساخت و به دنبال آن سقف بنا با خشت های طلا تزیین گردید. این بنا به سقاخانه نادری و یا اسماعیل طلایی شهرت دارد. در سال 1345 شمسی بنای این سقاخانه که در اثر گذر زمان کهنه و فرسوده شده بود تخریب و از نو به صورت زیبا و مجلل بازسازی شد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز مجدداً مرمت گردید که از آن جمله در هنگام احداث رواق دارالحجه (ره) درطبقه زیرین صحن انقلاب اسلامی، بنای سقاخانه نیز محکم سازی شده است.

مساحت سقاخانه 5/57 متر مربع، ارتفاع آن 44/6 و شعاع گنبد 3/2 متر است و دارای پایه هایی مزین به سنگ مرمر کنده کاری شده و کاشی و نیز سقف گنبدی آراسته به خشت های مطلا می باشد.