اسرار نماز: چرا باید تقلید کنیم؟ چرا باید هر فرد یک مرجع تقلید

الف - در بعضی از آیات، اهل بصیرت و خرد را با کوته فکران قابل مقایسه نمی داند: 

 1 _ «قُلْ هَلْ یسْتَوِی الأَعْمی وَ الْبَصِیرُ أَ فَلا تَتَفَکرُونَ»(1)؛ «بگو: آیا نابینا و بینا یکسان است؟ آیا تفکّر نمی کنید».

 2 _ «قُلْ هَلْ یسْتَوِی الأَعْمی وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُماتُ وَ النُّورُ»(2)؛«بگو: آیا نابینا و بینا یکسانند؟ یا تاریکیها و روشنایی برابرند؟». 

 3 _ «وَ ما یسْتَوِی الأَعْمی وَ الْبَصِیرُ»(3)؛«و نابینا و بینا یکسان نیستند».

 4 _ «قُلْ هَلْ یسْتَوِی الَّذِینَ یعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یعْلَمُونَ»؛(4) «بگو: آیا کسانی که می دانند و کسانی که نمی دانند یکسانند؟». 

 ب - در آیاتی دیگر از تقلید کورکورانه به شدت نهی می کند: 

 1 _ «وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلی ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَیهِ آباءَنا أوَ لَوْ کانَ آباؤُهُمْ لا یعْلَمُونَ شَیئا وَ لایهْتَدُونَ(5)؛ «و چون به آنان گفته شود: به سوی آنچه خدا نازل کرده و به سوی پیامبر [ش[ بیایید، می گویند: آنچه پدران خود را بر آن یافته ایم ما را بس است. آیا هر چند پدرانشان چیزی نمی دانسته و هدایت نیافته بودند؟». 

 2 _ «وَ ما یتَّبِعُ أَکثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا یغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیئا»(6)؛ «و بیشترشان جز از گمان پیروی نمی کنند [ولی] گمان به هیچ وجه [آدمیرا] از حقیقت بی نیاز نمی گرداند». 

 3 _ «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کثِیرا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ»(1)؛«ای کسانی که ایمان آورده اید، از بسیاری از گمانها بپرهیزید که پاره ای از گمانها گناه است». 

 ج - قرآن از افراد کم دانش دعوت می کند که از اهل علم و دانایان و متخصصان سؤال کنند: 

 1 _ «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکرِ إِنْ کنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ»(2)؛«اگر نمی دانید از پژوهندگان کتابهای آسمانی بپرسید». 

 2 _ «الَّذِینَ یسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِک الَّذِینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِک هُمْ أُولُوا الأَلْبابِ»(3)؛ «به سخن گوش فرامی دهند و بهترین آن را پیروی می کنند اینانند که خدایشان راه نموده و اینانند همان خردمندان». 

 در این آیات، به شدت از جهالت و نادانی و تقلید کورکورانه مذمت شده است؛ 

اما در عین حال از دانایی، خرد ورزی و بصیرت ستایش شده و از افراد کم اطلاع و غیر کارشناس خواسته شده که به دانایان و متخصصان رجوع کنند. از نظر عقلی نیز تقلید و مراجعه به اهل دانش مستدل و ثابت شده است؛

 به این صورت که:

1 _ انسان موجودی اجتماعی است. 

 2 _ او در زندگی اجتماعی خود نیازهای فراوانی دارد.

3 _ عمر انسان کوتاه و محدود است. اگر انسان، بتواند نیازمندی هایش را خود برطرف سازد، باید چنین کند؛ ولی با توجه به فراوانی نیازها و محدودیت عمر، انسان ها باید تقسیم کار کنند و هر کسی در کاری متخصص شود و نیاز دیگران را مرتفع سازد. در سایر نیازمندی های خود نیز به دیگران مراجعه کند تا چرخ های زندگی و اجتماع به گردش در آید. 

برای مثال اگر یک نفر بخواهد هم کشاورز باشد هم صنعتگر و هم پزشک و... این محال است؛ به خصوص در این دوران که سال ها وقت برای فراگیری علم و تخصص لازم است. احکام اسلامی هم از این قاعده کلی مستثنا نیست. به دست آوردن احکام، از ادله اولیه مثل قرآن و احادیث، نیاز به صرف وقت و متخصص شدن دارد؛ یعنی، حداقل بیست تا سی سال وقت لازم است تا کسی بتواند در این رشته، خبره و متخصص شود. 

لذا خداوند هم فرمود: لازم نیست همه مؤمنان هجرت کنند؛ بلکه از هر دسته و شهر و دیاری یک نفر برود و احکام را فرا گیرد و برگردد و برای قوم خود مسائل را بیان کند: «وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِینْفِرُوا کافَّهً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کلِّ فِرْقَهٍ مِنْهُمْ طائِفَهٌ لِیتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِینْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیهِمْ لَعَلَّهُمْ یحْذَرُونَ»(1)؛ «و شایسته نیست مؤمنان همگی [برای جهاد [کوچ کنند. پس چرا از هر فرقه ای از آنان، دسته ای کوچ نمی کنند تا] دسته ای بمانند و] در دین آگاهی پیدا کنند و قوم خود راوقتی به سوی آنان بازگشتند بیم دهندباشد که آنان [از کیفر الهی [بترسند؟». 

 تقلید در احکام شرعی، رجوع به متخصص و اهل خبره است؛ یعنی، برای آشنایی با احکام دین و حلال و حرام و واجب و مستحب وظیفه داریم به متخصص آن (یعنی عالمی که عمری را در فهمیدن این احکام از قرآن و روایات صرف کرده) رجوع کنیم. این کار از نظر عقلا نه تنها تقلید کورکورانه نیست؛ بلکه بسیار مورد ستایش است. تقلید کورکورانه؛ یعنی، انسان بدون آگاهی و دلیل منطقی و عقلی، از راه و رسم فرد یا قومی پیروی کند؛ 

مثل بت پرستان که وقتی پیامبران به آنها می گفتند: «چرا در مقابل این مجسمه های چوبی و سنگی که هیچ نفعی ندارند و ضرری هم از شما برطرف نمی کنندسجده می کنید»؛ می گفتند: ما می دیدیم پدرانمان این را انجام می دادند؛ ما نیز از آنها پیروی می کنیم!! این همان تقلید کورکورانه است که عقل و منطق آن را رد می کند. یا مثل برخی از غرب زدگان امروز که به مجرد این که یک اروپایی لباسی را پوشید و یا کاری را انجام داد، بدون فکر از آنها پیروی می کنند!!