مقام و شخصیت علمی امام‌ رضا (ع)

هر مسلمان آگاهی می داند که علوم اهل بیت(علیهم السلام) از علم بی پایان الهی سرچشمه می گیرد و ایشان تمامی علوم پیامبران مرسل و ملائکۀ مقرّب را دارا هستند نک: بحارالانوار ، ج26، ص159.

و هیچ چیزی نیست که مردم به آن نیازمند باشند و از آن ها پنهان بماند. همان، ص138.

ولی شرایط خاص هر امام [به اقتضای فرصت های هر زمان] و دستورالعمل ویژه ای که از طرف خداوند برای آن ها صادر شده بود، سبب می شد که بعضی از ایشان مجال بیان دین و اظهار علوم گستردۀ خود را بیشتر داشته باشند؛ مانند امام علی و امام باقر و امام صادق(علیهم السلام)اعلام الوری، ص315؛ بحارالانوار، ج49، ص100

همان طورکه گفته شد، شخصیت امام رضا(علیه السلام) از نظر علمی به گونه ای است که امام صادق(علیه السلام)، با آنکه رئیس مذهب جعفری هستند، آن حضرت را عالم آل محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) معرفی کرده وآرزوی درکایشان را داشته اند

سه جریان مهم در دوران امام رضا(علیه السلام)، سبب شد که علم الهی ایشان نمایان شود

1. فتنۀ واقفیّه و شبهاتی که آن ها در امامت حضرت رضا(علیه السلام) مطرح کردند و ایشان با پاسخ های عمیق خود، مردم را هدایت می کردند؛

2. هلاکت برامکه در سال چهارم امامت امام رضا(علیه السلام) که سبب شد یکی از مهم ترین دشمنان اهل بیت(علیهم السلام) به دست هارون از میان برود و به طورنسبی فرصت خوبی برای نشر آثار اهل بیت(علیهم السلام) فراهم کرد؛

3. مسئلۀ ولایتعهدی امام رضا(علیه السلام) که نگاه ها را متوجه ایشان کرد و مأمون عباسی با تشکیل محافل علمی و مجالس بحث و مناظره سعی در آن داشت تا حضرت را مقابل بزرگان ادیان و علمای مذاهب، عاجز نشان دهد؛ اما ازآنجاکه خداوند متعال کید و مکر حیله گران را به خودشان بر می گرداند، همین جلسات و محافل مناظره، سبب آشکارشدن عظمت حضرت رضا(علیه السلام) شد؛ به گونه ای که دانشمندان بزرگ به دانش گستردۀ ایشان اعتراف کردند

در برخی از محافلی که مأمون ترتیب داده بود، دانشمندان تمامی ملت ها [از بزرگان یهود و نصاری و صابئی و زرتشتی و متکلمان] جمع شده بودند و جلسه چنان عظیم و سنگین بود که حسن بن محمد نوفلی به وحشت افتاده بود و نصیحت گونه به حضرت گفت: «آن ها اهل مغالطه و شبهه هستند، از آن ها حذر کنید!» امام رضا(علیه السلام) تبسمی کردند و فرمودند: «آیا می ترسی آن ها بر من پیروز شوند؟... ای نوفلی، آیا می دانی چه وقت مأمون از این کار پشیمان می شود؟ وقتی استدلال مرا با اهل تورات، به تورات آن ها و با اهل انجیل، به انجیل آن ها و با اهل زبور، به زبورشان و باصابئین، به زبان عبری خودشان و با اهل هرابزه گویا مقصود مجوسیان باشد.

با زبان فارسی آن ها و با اهل روم، به زبان رومی و با [دیگر] سخن داران به لغت خودشان بشنود... آنگاه که من بر همۀ آن ها پیروز شدم و هر گروهی دربرابر حجت و دلیل من مغلوب شد و سخن خود را رها و به درستیِ سخن من اعتراف کرد، مأمون [از تشکیل جلسه] پشیمان می شود و لَاحَولَ وَ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِاللهِ العَلِیِّ العَظِیم... .عیون اخبارالرضا(علیه السلام)، ج2، ص139؛ التوحید، ص417.