تفسیر آیه 34 سوره نساء چیست ؟
۰۱ مهر ۱۴۰۵ 0
قرآن کریم در آیه سی و چهارم سوره نساء به مدیریت مردان در خانواده و به زنان نیکو و نیز نافرمان بردار اشاره می کند و می
فرماید:
(الرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَی النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ وَ بِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ
فَالصّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَیْبِ بِما حَفِظَ اللّهُ وَ اللاّتِی تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ
اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً إِنَّ اللّهَ کانَ
عَلِیًّا کَبِیراً)1 ؛
«مردان، [مایه ی] پایداری زنان اند؛ به خاطر آن که خدا برخی از آنان را بر برخی [دیگر] برتری داد، و
به خاطر آنچه از اموالشان (در مورد زنان) هزینه می کنند. و زنانِ شایسته فرمان بردارانی فروتن اند، که به پاس آنچه خدا [برای
آنان] حفظ کرده، در غیاب (همسر خود، اسرار و حقوق او را) نگهبان اند. و زنانی را که از نافرمانی شان می ترسید، پس پندشان
دهید؛ و (اگر مؤثر واقع نشد،) در خوابگاه ها از ایشان دوری گزینید؛ و (اگر هیچ راهی نبود، به آهستگی و به قصد تأدیب) آنان را
بزنید. و اگر از شما اطاعت کردند، پس هیچ راهی بر (ای تعدّی به) آنان نجویید؛ که خدا بلند مرتبه بزرگ است».
نکته ها و اشاره ها
1. خانواده یک واحد کوچک اجتماعی است و از این رو باید سرپرست و مدیر واحدی داشته باشد، تا رهبری آن را به عهده گیرد. قرآن
اشاره می کند که مقام سرپرستی و مدیریت خانواده با مرد است. (1)(البته مقصود آن نیست که مرد حقّ استبداد و اجحاف دارد، بلکه
مقصود رهبری واحد منظم با توجه به
مسئولیت ها و مشورت هاست).
2. اگر زن و مرد هر دو مدیر باشند، هرج و مرج می شود؛ یکی از این دو باید مدیریت داشته باشند. مدیریت داخلی خانواده با زنان
است و مدیریت خارجی خانواده با مردان؛ چرا که هر کدام از آن ها با حوزه وظایف خود آشناترند.
مردان نمی توانند وظایف سنگین اداره داخلی خانه را به عهده گیرند؛ زیرا عاطفه، احساسات، سلیقه و حوصله خاصی می طلبد که فقط
در زنان موجود است. زنان نیز نمی توانند وظایف مدیریت و سرپرستی خانواده را از نظر مالی و روابط خارجی به عهده بگیرند؛ زیرا
لازمه این کار، نیروی جسمی زیاد و کار طاقت فرسا و شناخت حیله های اجتماعی است، که فقط در مردان موجود است.
3. برخی زنان استثنا هستند و بر شوهران خود برتری دارند و می توانند وظایف سنگینی را به عهده بگیرند، همان طور که در مردان
نیز موارد استثنا وجود دارد، اما در وضع قانون نوع افراد مدّنظر قرار می گیرند نه تک تک افراد.
پس، از آیه فوق استفاده می شود که هر مردی بر هر زنی مقدم نیست، بلکه در مجموع برخی بر برخی دیگر فضیلت دارند. آری؛ برخی
زنان جهان، مثل فاطمه علیها السلام، مریم و زینب علیهما السلام، بر بسیاری از مردان و زنان جهان برتری دارند.
4. سپردن مدیریت خانواده به مرد، مطلبی ارزشی نیست، بلکه وظیفه ای پرمسئولیت است؛ یعنی آیه فوق خبر از این واقعیت می دهد(1)
که مردان، قِوام و تکیه گاه و سرپرست خانواده هستند.(2) پس این مطلب دلیل برتری جنس مرد بر زن نیست، برتری افراد بر هم دیگر
در گرو ایمان، علم، تقوا و جهاد است. پس، همانطور که ممکن است شخصیت معنوی و علمی یک معاون از رئیس خودش بالاتر باشد،
ممکن است شخصیت انسانی و معنوی و علمی زنی از شوهرش بالاتر باشد.
5. آیه فوق اشاره به حقوقی دارد که خدا برای زنان در نظر گرفته است؛(1) یعنی انجام مسئولیت ها و وظایف زن متقابل است و در
برابر آن از حقوقی الهی برخوردار است.
6. تربیت زنان سرکش(2) مراحلی دارد؛ نخست موعظه، سپس قهر و در آخر تنبیه بدنی؛ و تا وقتی می توان به مراحل پایین تر اکتفا
کرد، نباید از مراحل بالاتر استفاده کرد. البته تنبیه فقط برای انجام وظیفه است، نه کینه و انتقام؛ از این رو در آیه بیان
شده که هرگاه زن آگاه شد و دست از سرکشی برداشت، تعدّی بر او جایز نیست.
7. در تمام قوانین جهان، هنگامی که راه های مسالمت آمیز برای وادار کردن افراد به انجام وظیفه مؤثر واقع نمی شود، به تنبیه
متوسل می شوند که گاهی به مجازات های شدید می انجامد، اما اسلام در مورد زنان سفارش کرده که باید تنبیه بدنی آنان ملایم و
خفیف باشد، به طوری که موجب شکستگی، جراحت و باعث کبودی بدن او نگردد.(3) در برخی احادیث از امام باقر علیه السلام حکایت
شده: «با چوب مسواک بزنید».(4)
8. برخی مفسران صاحب نظر معاصر برآن اند که آیه ی فوق نوعی نسخ تدریجی است؛ یعنی اسلام برای مبارزه با عادات مردم جاهلیت در
مورد زدن شدید زنان و ستم به آنان، از سیاست گام به گام استفاده کرده است و در گام اول
و به صورت مقدماتی به آنان می فرماید که در هنگام سرکشی زن او را به آهستگی با چوب مسواک بزن، تا در گام های بعدی این عادت
زشت را از مردم بزداید و آنان را به راه صحیح هدایت کند. همان طور که با همین روش، برده داری را از جامعه ی اسلامی زدود.(1)
9. همان طور که در آیه تنبیه بدنی زنان در هنگام نا فرمانی و طغیان مطرح شده است، در مورد مردان نیز چنین است؛ یعنی اگر مردی
از وظایف خود تخلّف کرد، تنبیه می گردد و حتی مجازات بدنی می شود، ولی چون این کار غالباً از عهده زنان خارج است، حاکم شرع
موظف است که مردان متخلّف را از راه های گوناگون، از جمله تعزیر (مجازات بدنی) به وظایف خود وادارد.(2)
10. در این آیه به دو دسته از زنان اشاره شده است:
اوّل زنان سرکش و دوم زنان شایسته که سه ویژگی دارند:
الف) صالح هستند؛
ب)
فروتن و فرمان بردارند؛
ج) رازدار و حافظ اموال، آبرو و ناموس شوهر در غیاب او هستند.
آری؛ روش تربیتی قرآن آن است که سرنوشت نیکان و بدان را در برابر هم به تصویر می کشد تا مردم با مطالعه ی سرنوشت آنان راه
صحیح را انتخاب کنند.
آموزه ها و پیام ها
1. مدیریت خانواده با مردان است (هر چند زنان نیز جایگاه و حقوق شایسته ای دارند).
2. بانوان، زنان شایسته و سرکش را بشناسند (و راه خود را انتخاب کنند).
3. بانوان باید زنانی شایسته، فروتن، فرمان بردار و رازدار شوهر باشند.
4. زنان شایسته را مرحله به مرحله تربیت کنید.
5. هیچ مردی حق تعدّی به زنان شایسته و فرمان بردار را ندارد.
پینوشتها
- ۱- واژه ی «قوّام» در اصل به معنای ایستادن است. این واژه صیغه مبالغه است و درمورد افراد به معنای تدبیر و سرپرستی و در مورد چیزها به معنای محافظت آن هاست..
- ۲- به اصطلاح، جمله ی آیه فوق، خبری است نه انشایی یا ارزشی.
- ۳-ر. ک: المفردات فی غریب القرآن و التحقیق، ماده ی «قوم».
- ۴- جمله «بما حفظه اللَّه».
- ۵-«نُشُوز» در اصل به معنای زمین مرتفع و بلند است، و در این آیه کنایه از زنان سرکش و طغیان گر است که در سه مرحله با آنان برخورد می شود.
- ۶- التبیان، ج 3، ص 191؛ تفسیر نمونه، ج 3، ص 373؛ جامع البیان، ج 5، ص 44 والدّر المنثور، ج 2، ص 3-522.
- ۷- تفسیر صافی، ج 1، ص 449.
- ۸- شبهات و ردود، ص 149-151.
- ۹- تفسیر نمونه، ج 3، ص 374 و تفسیر صافی، همان.
- منبع: شبهات روزآمد/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی]؛ زیر نظر محمدعلی رضایی اصفهانی.قم: انتشارات پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، 1391
کانال قرآن و حدیث را درشبکه های اجتماعی دنبال کنید.
