چرا تعدد زوجات برای مردان ممکن است اما برای زنان تعدد زوج ممکن نیست ؟

۰۱ مهر ۱۴۰۵ 0 معارف

(وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاّ تُقْسِطُوا فِی الْیَتامی فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّ تَعْدِلُوا فَواحِدَهً أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ ذلِکَ أَدْنی أَلاّ تَعُولُوا)1 ؛ «و اگر می ترسید که دادگری را در (مورد ازدواج دختران) یتیم رعایت نکنید، پس آنچه از زنان، دل خواهتان است، دو دو و (یا) سه سه و (یا) چهار چهار، به زنی بگیرید؛ و اگر می ترسید عدالت را رعایت نکنید، پس (به) یک (همسر)، یا آنچه (از کنیزان) مالک شده اید، (اکتفا کنید.) این [کار] به (عیال وار نشدن و ستم نکردن و) منحرف نشدن نزدیک تر است».

نکته ها و اشاره ها

1. مردان می توانند دو یا سه یا چهار نفر را به همسری انتخاب کنند و بی تردید، حداکثر تعدد زوجات چهار نفر است(1) و این آیه دلیلی بر جواز تعدّد زوجات در اسلام با شرایط خاص است که یکی از آن شرایط رعایت کامل عدالت بین همسران است که شرط سختی است؛ و برخی مفسران محقق نیز تعدد زوجات را مخصوص حالت ضرورت، مثل زمان جنگ می دانند.(1)

2. برای ترک ازدواج با یتیمان و تعدّد زوجات، لازم نیست که یقین به بی عدالتی داشته باشیم، بلکه احتمال و ترس از بی عدالتی هم کافی است؛ از این رو بسیاری از مردان نمی توانند با یتیمان ازدواج کنند، یا همسران متعدّد انتخاب نمایند.

3. مقصود از عدالت در این جا رعایت حقوق همسرداری و رفاه آنان در وسایل زندگی است، وگرنه عدالت و تساوی در محبت قلبی، از اراده و اختیار انسان خارج است؛(2) البته نباید این تفاوت محبت قلبی نسبت به همسران، تأثیری در جنبه های عملی زندگی با آنان بگذارد.

4. در مورد جواز تعدد زوجات در اسلام(3) یادآوری چند نکته لازم است.

الف) قبل از اسلام در جوامع بشری تعدّد زوجات به صورت نامحدود و تشکیل حرم سراها وجود داشت و اسلام آن را محدود کرد و شرایط سختی برای آن قرار داد.

ب) تعدد زوجات یکی از ضرورت های زندگی بشر است؛ زیرا: اولًا، مردان بیش تر در معرض حوادث قرار می گیرند و زنان بی سرپرست در جامعه باقی می گذارند. ثانیاً، کمیت و کیفیت غریزه جنسی در مردان بیش تر است و طول عمر جنسی زنان کم تر است. ثالثاً، زنان در برخی ایام به خاطر عادت ماهیانه و دوران حمل، ممنوعیت جنسی دارند. رابعاً، زنان بیوه معمولاً به عنوان همسر اول موردتوجه واقع نمی شوند. با توجه به مسائل فوق و ضرورت زندگی سالم انسانی، یکی از سه راه، پیش روی بشریت است. الف) همه مردان فقط یک همسر داشته باشند و زنان باقی مانده تا آخر عمر بدون همسر بمانند و نیازهای فطری و غریزی خود را سرکوب کنند. روشن است که این یک راه حل غیرانسانی و غیر عملی است. ب) همه مردان فقط یک همسر قانونی داشته باشند ولی راه روابط نامشروع با زنان بی همسر باز باشد. روشن است که این راه حل منتهی به گسترش فحشا در جامعه می شود و آینده این گونه زنان نیز پای مال هوس ها می گردد. ج) مردانی که از صلاحیت جسمی و مالی و اخلاقی برخوردارند و می توانند عدالت را بین زنانشان رعایت کنند، بیش از یک همسر انتخاب کنند. این همان راه معقولی است که اسلام پذیرفته است.(1)

(وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّساءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِیلُوا کُلَّ الْمَیْلِ فَتَذَرُوها کَالْمُعَلَّقَهِ وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّهَ کانَ غَفُوراً رَحِیماً)2 ؛ «و نمی توانید (از نظر محبت قلبی) در میان زنان عدالت برقرار کنید، و اگر چه (بر عدالت) حریص باشید؛ پس با تمام میل (به یک طرف) مایل نشوید، تا آن (دیگری) را مثل زن بی شوهر رها کنید؛ و اگر اصلاح (و سازش) کنید و خود نگه دار باشید، پس یقیناً خدا بسیار آمرزنده مهروز است».

نکته ها و اشاره ها

1. قرآن کریم در آیه سوم سوره نساء می فرماید: «اگر نمی توانید عدالت را بین همسران خویش رعایت کنید، یک همسر بیش تر اختیار نکنید»؛ از این رو برخی از مسلمانان بسیار کوشش می کردند تا عدالت را رعایت کنند. آیه ی با تعبیر «اگر چه (برعدالت) حریص باشید.»، به این کوشش ها اشاره می کند و یادآور می شود که شما هرگز نمی توانید عدالت قلبی واقعی بین همسرانتان برقرار سازید.

2. آیه سوم سوره نساء به عدالت بین همسران دستور داد که مقصود از آن عدالت در هزینه زندگی و رعایت حقوق همسران و طرز رفتار با آنهاست و این امری ممکن است؛ اما مقصود از عدم توانایی رعایت عدالت (در آیه 129)، عدالت در تمایلات قلبی و محبت، یا رعایت عدالت در تمام امور و از جمیع جهات است که به صورت عادی غیرممکن است. پس منافاتی بین مطلب آیه سوم، و 129 سوره نساء وجود ندارد و این مطلبی است که در برخی از روایات نیز آمده است.(1)

3. محبت قلبی عوامل مختلفی دارد و عملًا از اختیار انسان بیرون است؛ پس به صورت عادی ممکن نیست که انسان بتواند تساوی در محبت و عدالت قلبی خویش نسبت به همه ی افراد بر قرار سازد.

4. عدالت در محبت قلبی بین همسران ممکن نیست، اما عدالت در رفتار ممکن است و در روایات اسلامی به نمونه هایی از آن ها در زندگی اهل بیت علیهم السلام اشاره شده است.درباره پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حکایت شده که برای رعایت عدالت، به خانه همه همسران خود می رفت و حتی هنگام بیماری در خانه یکی از آنان توقف نمی کرد.(1)

5. برخی از مفسران از این آیه استفاده کرده اند که جایز نیست که شوهر، یکی از همسران، خود را بلاتکلیف بگذارد.(2)

نکات

الف) در احادیث از اهل بیت علیهم السلام در مورد تعدد زوجات مردان و ممنوعیت تعدد ازدواج زنان پرسش شد و پاسخ های جالبی ارائه فرمودند. محمد بن سنان نقل می کند که امام رضا علیه السلام در جواب مسائلی در مورد علت جواز ازدواج مرد با چهار زن و عدم جواز ازدواج زن با بیش تر از یک مرد نوشتند: این مطلب به خاطر آن است که فرزند منسوب به مرد است و اگر زن دو شوهر یا بیش تر داشته باشد شناخته نمی شود که فرزند برای کیست چون مردان در ازدواج با او مشترک هستند و این موجب فساد در نسبت ها و ارث و شناخت افراد می شود.(3) و نیز ذیل همان حدیث از محمد بن سنان نقل شده که علت جواز چهار همسر برای مرد آن است که زن ها بیش تر از مردها هستند.(4)

ب) خانواده مطلوب قرآنی یک زن و یک شوهر است و تعدد زوجات استثناء است برای شرایط ضروری (مثل جنگ و نیاز جنسی و...)

ج) حکمت های دیگر منع ازدواج زنان با چند شوهر

1 - غیرت مردان مانع این مطلب است.

2 - بدن زن توان ارتباط با چند مرد را نمی دهد.

3 - از نظر روحی و عاطفی زن در ارتباط با چند مرد مشکل دارد و وابستگی به یک مرد را می خواهد.

4 - سردمزاجی در زنان بیش تر است.

5 - زنان عمر بیش تری می کنند چون به سلامتی خود اهمیت می دهند و مقاوم تر در برابر بیماری هستند.

6 - اختلاف مردها در این مورد مشکلاتی را به وجود می آورد.

7 - محبت خانوادگی کم می شود و خانواده از هم می پاشد.

8 - کم محبتی و سردرگمی بچه ها و ابهام سرنوشت آنها در خانواده چند مردی.

9 - گردش ثروت کم می شود چون یک زن از چهار نفر ارث می برد.

د) اشکالات

1 - طبق آمار در ایران مردان 50% هستند و زنان حدود 49% و هم چنین در چین

2 - با آزمایش DNA می توان نسبت فرزند به پدر را مشخص کرد و مسأله ارث نیز حل می شود.

3 - در جایی که زن عقیم شود دیگر در ازدواج با چند شوهر اختلاط نسب پیش نمی آید.

پاسخ:

1 - جامعه ایران و چین پسر دوست هستند و این عامل عارضی است؛ در همان حال زنان بی سرپرست در جوامع بیش تر از مردان هستند.

2 - آزمایش در همه زمان ها و مکان ها ممکن نیست و احتمال خطا دارد.

3 - قانون برای غالب افراد است و عقیم ها در جامعه کم هستند.

پی‌نوشت‌ها

۱-واژه «مَثنی» به معنای «دوتا، دوتا» و «ثَلاث» به معنای «سه تا، سه تا» و «رُباع» به معنای «چهارتا، چهارتا» است و «واو» در آیه به معنای «یا» است، وگرنه آیه دلالت بر جواز ازدواج با 9 همسر در تعدّد زوجات می کرد، که صحیح نیست (همان، ص 254).
۲- اساساً این آیه و آیات قبل و شبیه آن درباره پیامدهای جنگ آمده است که یتیمان و زنان بی سرپرست زیاد می شدند و وضع جامعه آشفته می گردید و مسلمانان نیز موظف بودند به اموال یتیمان رسیدگی کنند، ولی از آن جا که اجحاف در حق یتیمان موجب بدبختی بود، از تصرف در اموال آنان صرف نظر می کردند و از این رو اوضاع وخیم تر می شد، و برای رفع مشکلات جامعه اجازه داده شد که مردان بتوانند همسران متعدد اختیار کنند و در اموال کودکان آنان (بر اساس مصلحتشان) تصرف کنند؛ پس اجازه تعدّد زوجات مخصوص زمان جنگ و برای حالت اضطراری است، نه اجازه مطلق. (م)
۳- ر. ک: نساء/ 129.
۴- در مورد نظر اسلام نسبت به کنیزان و بردگان، ذیل آیات بعدی مطالبی بیان خواهیم کرد.
۵- البته ممکن است برخی افراد در جوامع بشری با سوء استفاده از این قانون صحیح حرم سرا به پا کنند، ولی این اشکال در مقام اجرا و از سوء استفاده افراد است که نباید اعمال آنان را به حساب اسلام گذاشت؛ پس عیبی در اصل قانون صحیح و معقول که به نفع اکثریت بشر است وجود ندارد (ر. ک: تفسیر نمونه، ج 3، ص 260).ممکن است پرسش شود که چرا در اسلام اجازه ی تعدد همسر به زنان داده نشده است، در پاسخ باید گفت که اولًا میل جنسی (بر خلاف آنچه بین عوام معروف است) در مردان بیش از زنان است و یکی از بیماری های جنسی شایع زنان همان سردمزاجی است؛ و ثانیاً، تعدد همسر در مورد زنان مشکلات حقوقی ایجاد می کند، مثل مجهول بودن نسب فرزند؛ از این رو تعدد همسر برای زنان منطقی نیست.
۶- تفسیر برهان، ج 1، ص 420 و تفسیر صافی، ج 1، ص 507.
۷- وسائل الشیعه، ج 21، ص 343؛ تفسیر تبیان، ج 3، ص 350 و تفسیر صافی، ج 1، ص 508. در مورد امام علی علیه السلام حکایت شده که اگر روزی متعلق به یکی از دو همسرش بود، حتی وضوی خود را در خانه ی دیگری نمی گرفت.
۸- تفسیر نور، ج 2، ص 462.
۹- علل الشرایع، ج 2، ص 313.
۱۰- همان.

منبع: شبهات روزآمد/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی]؛ زیر نظر محمدعلی رضایی اصفهانی.قم: انتشارات پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، 1391

مجموعه شبهات روزآمد