چرا شراب در قرآن حرام شده است ؟

چرا شراب در قرآن حرام شده است ؟

۰۱ مهر ۱۴۰۵ 0 معارف
خمر به معنای پوشش است و هر چیزی که چیز دیگر را بپوشاند و مخفی کند «خمار» می گویند. ولی در اصطلاح شریعت به هر مایع مسکر (مست کننده) خمر گفته می شود. خواه از انگور گرفته شده باشد و یا از کشمش و خرما باشد و هر نوع مشروب الکلی را شامل می شود. استعمال واژه «خمر» برای مایعات مسکر به علت تناسبی است که بین معنای لغوی آن (پوشیدن) با این معنا وجود دارد، زیرا این مایعات به جهت مستی که ایجاد می کند، روی عقل پرده ای می افکنند و نمی گذارند بد را از خوب و زشت را از زیبا تمیز دهد.(1)
مشروبات مست کننده نام های مختلفی دارد، از قبیل: عرق، شامپاین، ویسکی، براندی، کنیاک، ودکا، آب جو که همگی دارای الکل هستند ولی مقدار الکل آنها متفاوت است. برای مثال عرق 66% الکل دارد ولی شراب الکل کمتری دارد. خمر محتوی مواد شیمیایی بسیاری است. ولی آنچه بیشتر مورد نظر ماست الکل اتیلیک ( Alcohl Athyl ) با فرمول ( CH3 CH2 HO ) است که در حقیقت ماده اصلی خمر بوده و سبب تمام زیان های ناشی از مصرف انواع آن است. این ماده از تخمیر قند انگور بوجود می آید.(2) -(3) مراحل برخورد قرآن با شراب خواری خداوند در قرآن کریم در چهار مرحله با مسأله شراب برخورد می کند که بسیار آموزنده است.
مرحله اوّل می فرماید: (وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً)1 ؛ «و از محصولات درختان خرما و انگورها، [شراب] مستی بخش و روزی نیکو از آن می گیرید». کلمه «سکر» در لغت به چند معنا آمده است، شراب مست کننده، طعم طعام، سکون و...(1) اصل این کلمه به معنای سد مجرای آب است و مستی را سکر گویند چون راه معرفت را می بندد.(2) کلمه «سکر» را در این آیه برخی از مفسران به معنای مسکرات (امثال شراب مست کننده) گرفته اند بنابراین آیه فوق اشاره ای کوتاه به نامطلوب بودن تحریم شراب دارد.(3) و برخی دیگر از مفسران آن را به معنای شیره خرما و شیره انگور گرفته اند.(4) بنابراین در این مرحله بر استفاده های سالم و حلال از میوه انگور و خرما تاکید می شود. و راه استفاده صحیح نشان داده می شود. و این اولین مرحله در تربیت صحیح افراد و راه جلوگیری از عادات زشت است.

مرحله دوّم می فرماید: (یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِما إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ إِثْمُهُما أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما)6 ؛ «از تو در باره ی شراب و قمار می پرسند؛ بگو: «در آن دو، گناه [و زیانی] بزرگ و سودهایی برای مردم است؛ و [لی] گناه آن دو از سود آن دو بزرگ تر است».
در این مرحله چند نکته قابل توجه است.
اوّل. برخی از مسلمانان توجه به مسایلی مثل شراب و قمار داشته و از احکام آن سؤال می کردند و آیه در پاسخ پرسش های آنان نازل شده است. نقل شده که یکی از سؤال کنندگان عمر بن الخطاب بود.(1)

دوّم. قرآن کریم هنگامی که می خواهد شراب را حرام کند با نرمی و لطافت برخورد می کند و بطور تلویحی متذکر می شود که شراب خواری گناه است.

سوّم. روش تربیتی قرآن بسیار جالب است چون در برخورد با دو پدیده زشت یعنی شراب خواری و قمار بازی از همان ابتدا برخورد تند و سخت نمی کند بلکه با انصاف می فرماید که این ها منافعی (مادی و زود گذر و شخصی مثل حالت برد در قمار و یا حالت فراموشی غم های زندگی در مستی و مالیات شراب برای دولت ها) دارد. امّا ضررهای (روحی و بهداشتی و اجتماعی) آن زیادتر است. «اثم» به آن حالتی گفته می شود که در روح و عقل انسان به وجود می آید و او را از رسیدن به نیکی ها و کمالات باز می دارد.(2) پس معنای آیه چنین می شود که شراب و قمار ضررهای بسیار گرانی به جان و جسم انسان وارد می کند. چرا که مانع کمالات و نیکی ها است. این برخورد جالب قرآن با پدیده شراب خواری باعث شد که بسیاری از مسلمانان این عادت زشت را ترک کردند.
در مرحله سوم می فرماید: (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاهَ وَ أَنْتُمْ سُکاری حَتّی تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ)3 ؛ «ای کسانی که ایمان آورده اید! در حالی که شما مست هستید به (مسجد و) نماز نزدیک نشوید، تا بدانید چه می گویید». در تفسیر این آیه چند دیدگاه در بین مفسران قرآن وجود دارد.
الف) مراد از آیه این است که مسلمانان با حالت مستی که بعد از خوردن شراب حاصل می شود، وارد نماز نشوند. و این امر دو فایده مهم در بردارد. نخست اینکه مناجات با خدا مستلزم فهم و درک مطالب است و اگر کسی با حالت مستی در مقابل حضرت حق قرار گیرد علاوه بر آنکه نوعی بی ادبی است، از نماز نیز بهره ای نمی برد. دوّم آنکه با توجه به نزدیک بودن اوقات پنج گانه نماز واجب (به ویژه در صدر اسلام) عملاً کسی نمی توانست به شراب خواری روی آورد چون اگر صبح یا عصر شراب می خورد اثرات آن تا موقع نماز باقی می ماند. و این مطلب نوعی مبارزه با شراب خواری در جامعه بود. و در حقیقت ممنوعیت موقت شراب خواری در زمان های خاص بود. که مردم را آماده می کرد تا شراب را به صورت کلی بر آنان حرام کند.(1)

ب) برخی از مفسران شیعه و اهل سنت بر آنند که مراد از مستی (سکر) در آیه فوق، مستی خواب است پس معنای آیه این می شود که با حالت خواب آلودگی نماز برگزار نکنید. و این مطلب در روایات متعددی نیز وارد شده است.(2) امّا برخی دیگر از مفسران به این دیدگاه اشکال کرده اند که این تفسیر از مفهوم (حَتّی تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ) استفاده شده است. اگر چه در معنای «سکاری» داخل نباشد.(3) به عبارت دیگر از جمله «تا بدانید چه می گویید» استفاده می شود که نماز خواندن در هر حالی که انسان از هوشیاری کامل برخوردار نباشد، ممنوع است. خواه حالت مستی باشد یا باقی مانده حالت خواب باشد.(4) ج) مقصود از «صلوه» در آیه مکان نماز یعنی مساجد باشد و تعبیر «الا عابری سبیل» را قرینه این معنا گرفته اند. و معنای آیه این گونه می شود: «در حال سکر به مساجد نزدیک نشوید».(1) 

مرحله چهارم خداوند می فرماید: (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ إِنَّما یُرِیدُ الشَّیْطانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَهَ وَ الْبَغْضاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ وَ عَنِ الصَّلاهِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ)2 ؛ «ای کسانی که ایمان آورده اید! شراب و قمار و بت ها و چوب های شرطبندی، فقط پلیدند [و] از کار شیطان اند؛ پس، از آن [ها] دوری کنید، باشد که شما رستگار شوید * شیطان، به سبب شراب و قمار می خواهد در بین شما فقط دشمنی و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا و از نماز بازدارد؛ پس آیا شما (به شراب خواری و قماربازی) پایان می دهید؟!».
برخی گفته اند این آیه در مورد «سعد بن ابی وقاص» نازل شد که به میهمانی مردی از انصار رفت و همراه غذا شراب نوشیدند (قبل از تحریم شراب در اسلام بوده است) و بعد از مستی شروع کردند که افتخارات خود را ذکر کنند و کم کم اختلاف بالا گرفت و استخوان شتری را به سر سعد زدند و او به پیامبر صلی الله علیه و آله شکایت کرد و آیه نازل شد.
در آیه فوق چند نکته قابل توجه است.
اوّل. آیه حکم حرمت شراب را به صورت قطعی بیان کرده است. ولی این عمل پس از سه مرحله قبل بود که ذهنیت مسلمانان برای این حکم آماده شده بود. به طوری که پس از نزول آیه فوق پاسخ عمر بن خطاب (که یکی از شراب خوران دوران جاهلیت بود) این بود، «انتهینا... انتهینا» یعنی دیگر نخواهیم نوشید دیگر نخواهیم نوشید.(1) و با نزول این آیه هر که جامی در دست داشت آن را شکست، کوزه های شراب در کوچه ها ریخته شد. و جامعه مسلمانان یکپارچه به فرامین شریعت گردن نهاد. و این تأثیر شگفت انگیز روش تربیتی قرآن کریم بود. که به صورت تدریجی و چند مرحله ای اجرا شد.

دوّم. در این آیه حکم تحریم شراب به صورت خشک بیان نشده است بلکه ضررهای شراب خواری و قمار بیان شده است (که این مطلب هم از نظر تربیتی جالب توجه است) که عبارتند از: رجس (پلید) است، عمل شیطان است و او می خواهد با این عمل بین شما دشمنی ایجاد کند، و می خواهد با این عمل مانع شود که شما به یاد خدا باشید و به نماز بپردازید. تاریخچه شراب خواری قبل از ظهور اسلام شراب خواری یک عادت بشری بود. و در بین بسیاری از ملت ها شراب یک غذای رسمی (مثل چای در ایران) بود. چرا که مردم از ضررهای آن به صورت کامل اطلاعی نداشتند. تا آنجا که ما پژوهش کردیم ممنوعیت شراب قبل اسلام سابقه نداشته و از احکام تاسیسی اسلام است.(2) به طوری که پس از ممنوعیت شراب خواری در اسلام، سیل اعتراضات بسوی اسلام و رهبران مسلمانان سرازیر شد و بسیاری از این حکم تعجب کرده و علت آن را جویا می شدند.(1) البته هنوز هم شراب خواری در بسیاری از کشورهای غیر مسلمانان به صورت آزاد رواج دارد و در این رابطه تبلیغات وسیعی نیز صورت می گیرد.
ارنست رنان، مورخ فرانسوی می نویسد: «دین اسلام پیروان خویش را از بلاهای چندی من جمله شراب و خوک و لعاب دهان سگ نجات داده است».(2) اولین کسی که در حدود سال 800 میلادی به وجود ماده ای در «خمر» پی برد که مذاق آن گرم و سریع التبخیر است و ذهن و بصیرت را از انسان دور می کند، جابر بن حیان (قرن دوّم هجری) بود ولی مقدار کمی از آن را به دست آورد. و آن را «غَول» نامید. و بعدها آن را الکل نامیدند.(3)

احکام در قرآن کریم و روایات اهل بیت علیهم السلام در جهت مبارزه با مسکرات چند حکم صادر شده است.
1 - خوردن شراب و هر مایع مست کننده حرام است.(4) این حکم از آیات قرآن (مائده/ 90-91) به دست می آید و در برخی روایات خوردن شراب را بزرگ ترین گناه معرفی کرده است.

2 - شراب و هر چیزی که انسان را مست کند اگر خود به خود روان باشد نجس است. (1)(البته در این مورد الکل صنعتی را استثناء کرده اند.)

3 - ظرفی که به وسیله شراب نجس شده است با آب قلیل (و بنا بر نظر برخی مراجع در آب کر و جاری هم) سه مرتبه شسته شود و مستحب است و یا بهتر است هفت بار شسته شود.(2)

4 - شخصی که شراب نوشد و در نزد قاضی اثبات شود به هشتاد ضربه شلاق محکوم می شود.(3)
تذکر: تأکید بر حرمت و نجاست شراب برای آن است که مسلمانان کاملاً از آن دوری کنند. تا در معرض ضررهای روحی، اجتماعی و بهداشتی آن قرار نگیرند. حکمت ها و اسرار علمی حرمت و نجاست شراب و مسکرات از چند جهت قابل بررسی است. و در روایات اهل بیت علیهم السلام و سخنان متخصصان علوم پزشکی مطالب مختلفی در مورد ضررهای معنوی، اجتماعی و بهداشتی آن گفته شده است. که به طور خلاصه بدانها اشاره می کنیم. الف) آثار شرابخواری در روایات عن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: «الخمر امّ الخبائث»، (4)«خمر ریشه زشتی ها و جنایات و امور پلید است».
عن الباقر علیه السلام: «ان مدمن الخمر کعابد وثن و یورثه الارتعاش و یهدم مروته و تحمله علی التجسر علی المحارم من سفک الدماء و رکوب الزنا حتی لا یؤمنوا اذا سکر أن یثب علی حرمه و هو لا یعقل ذلک و الخمر لا تزید شاربها الا کل شر.» (1)«دائم الخمر مانند بت پرست است، شراب برایش رعشه بدن پدید می آورد، مردانگی و انصاف و مروتش را نابود می کند، شراب است که شراب خوار را وادار بر جسارت بر نزدیکان و اقوام و خویشان و خون ریزی و زنا می نماید حتی در هنگام مستی نمی تواند از زنای با محارم ایمن باشد او پس از مستی این کار را بی توجه انجام می دهد. و شراب وادار کننده به هر نوع شر و اعمال ضد انسانی است.» 
در این روایات به برخی آثار زیانبار جسمی (مثل رعشه بدن) و برخی آثار روحی و روانی اشاره شده است. و از همه مهم تر مسأله زایل شدن عقل است که به آن اشاره شده است.
ب) آثار معنوی و اجتماعی در آیات قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام به این آثار اشاره شده است. که در مباحث گذشته بدان ها اشاره کردیم و اکنون نگاهی فهرست وار بدان ها می کنیم.
1 - خروج شراب خوار از حوزه انسانیت(2) شراب عقل را زایل می کند. و بیان شد که «خمر» به معنای پوشش است و از آن جهت به این نام نامیده شده که عقل فرد مست شده را می پوشاند و از کار می اندازد. عقل عالی ترین موهبت الهی به انسان است، اندیشه، امتیاز انسان است که او را از حیوانات جدا می سازد. پس هنگامی که شراب انسان را مست می کند و عقل را زایل می سازد او را از حوزه انسانیت خارج می سازد و به یک حیوان تبدیل می کند.

2 - ضررهای اجتماعی شراب خواری شراب خواری از اعمال شیطانی است که شیطان می خواهد با آن بین انسان ها دشمنی ایجاد کند.(1) تذکر: کلمه شیطان در تعالیم اسلامی و قرآن اعم از «ابلیس» معروف است بلکه به هر موجود خبیث و حیله گر شیطان گفته می شود. شراب خواران به خاطر روحیه درنده خویی و شرارت که در حال مستی غالباً پیدا می شود، دست به اعمال جنایت آمیز می زنند. به طوری که آمار زیادی از تصادفات و قتل و خود کشی و درگیری با پلیس، مربوط به افرادی است که از مشروبات الکلی استفاده می کنند.(2) طبق آماری که برخی مؤسسات تحقیقاتی در غرب منتشر کرده اند(3) جرائم اجتماعی الکلیست ها از این قرار است. - مرتکبین قتل های عمومی 50% - ضرب و جرح در اثر نوشیدن شراب 77/8% - سرقت های مربوط به الکلیست ها 88/5% - جرایم جنسی مربوط به الکلیست ها 88/8% یکی از صاحب نظران می نویسد: یکی از ضررهای مسکرات مردم آزاری است شخص شراب خوار به مردم، همسایگان، پدر و مادر، خانواده و فرزندان خود اذیت می کند.(1)

3 - زیان های اقتصادی شراب خواری «یکی از دانشمندان می گوید: اگر دولت ها ضمانت کنند که درب نیمی از میخانه ها را ببندند می توان ضمانت کرد که از نیمی از بیمارستان ها و تیمارستان ها بی نیاز می شویم».(2) پس اگر تجارت مشروبات الکلی سودی زودگذر (مثل مالیات برای دولت ها) دارد امّا ضررهای آن بیشتر از نفع آن است. و این حقیقتی است که قرآن قرن ها قبل بیان داشت: (وَ إِثْمُهُما أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما)3 .

4 - ضررهای معنوی شراب خواری مصرف مسکرات به صورت کلی انسان را از دین دور می کند. ولی به صورت خاص قرآن کریم می فرماید که مانع یاد خدا و نماز است.(3) یکی دیگر از ضررهای الکل در حوزه اخلاق است که در شخص الکلی عاطفه خانوادگی و محبت نسبت به زن و فرزند ضعیف می شود به طوری که مکرر دیده شده که پدرانی فرزندان خود را با دست خود کشته اند.(4)

پ) آثار زیان بار خمر از نظر علوم پزشکی در این مورد بسیاری از صاحب نظران، پزشکان و مفسران، مطلب و کتاب نوشته اند. که به پاره ای از آن ها اشاره می کنیم؛ در ابتدا مطالب دکتر دیاب و دکتر قرقوز را که توضیحات مشروحی دراین زمینه داده اند می آوریم. الکل با سرعت شگفت انگیزی از طریق بافت های مخاطی دهان و معده و ریه جذب شده، وارد خون می شود. یعنی به محض رسیدن جام محتوی مشروب به دهان، الکل جذب و سریعاً وارد جریان خون می شود. پس از ورود الکل به معده با توجه به نسبت آب موجود در آن به تمام بافت های بدن توزیع می گردد. اگر زن باردار مشروب الکلی مصرف کند، مقداری از الکل مصرف شده، به بدن جنینی که در شکم دارد می رسد. و مستقیماً روی مغز وی اثر می گذارد، زیرا تأثیر مستقیم الکل روی مغز است. دفع الکل، 5-10 در صد الکل مصرف شده، بدون هیچ گونه تبدیلی به وسیله کلیه ها و ریه ها دفع می شود. امّا بقیه در معرض اکسیده شدن در کبد قرار گرفته و تبدیل به گاز دی اکسید کربن ( CO2 ) و آب و انرژی می شود. میزان واحد کالری به دست آمده از یک گرم الکل در این عمل به 7 کالری می رسد و همین مسأله موجب بروز بی میلی شدید به غذا در انسان می گردد، که نتیجه آن دچار شدن شخص به کمبود مواد غذایی در بدن است. مضار و مفاسد طبی الکل؛ مفاسد الکل را می توان به دو قسمت اصلی تقسیم کرد. مسمومیت الکلی حاد (مستی) و مسمومیت الکلی مزمن (اعتیاد) یا الکلیسم. اوّل. مسمومیت الکلی حاد؛ مصرف مقدار زیادی الکل انسان را دچار گیجی و مستی می کند. چه شخص معتاد به الکل باشد و چه نباشد. عضوی که بیش از سایر اعضای بدن از الکل متأثر می گردد، مغز است. تاثیر الکل بر مغز همانند سایر مواد مخدر تاثیری است تخدیری. ( Depressent ) حالت مستی موقعی بروز می کند که میزان الکل موجود در خون به 0/5% برسد. با افزایش میزان الکل موجود در خون شدت مستی نیز افزایش می یابد تا اینکه به بیهوشی و سپس مرگ منتهی گردد.

این عوارض دماغی، شخص مست را در معرض این اخطار قرارمی دهد.
1 - تصادف با اتومبیل و یا سقوط در رودخانه و یا گودال به دلیل عدم توانایی در حفظ تعادل به هنگام راه رفتن.
2 - تجاوز به حقوق دیگران و به راه انداختن مشاجرات بی دلیل به جهت فقدان تعقل و تفکر منطقی.
3 - اقدام به تجاوزات جنسی به دلیل ایجاد میل شدید به مقاربت جنسی در شخص.
4 - التهاب لوز المعده حاد، که بیماری بسیار خطرناکی بوده و ممکن است منجر به مرگ شود.
5 - زخم معده حاد که ممکن است منجر به مرگ شود.
6 - اغما، ( Coma ) که ممکن است با کمبود قند خون نیز همراه شود. اگر شخص مست به هنگام اغما در معرض سرما نیز قرار گیرد ممکن است بمیرد. و حتی برخی افراد مست با استنشاق بوی استفراغ خود نیز می میرند.
7 - مرگ بر اثر تنگی نفس و متوقف شدن قلب از فعالیت. شاید برخی در مقام اعتراض بگویند که مقدار کمی الکل موجب سکر نمی شود.
در پاسخ می گوییم خیر، حالتی وجود دارد که به نام «سکر»، مرضی معروف است و در نتیجه نوشیدن مشروبات الکلی (چه کم و چه زیاد) برای افرادی که دارای شخصیتی متزلزل هستند حاصل می شود و به صورت جنون عقلی حاد ظاهر می شود. این حالت از چند ساعت تا 24 ساعت به طول می انجامد و بعضی مواقع بیشتر از این مدت هم طول می کشد. این جنون به اشکال گوناگون نمود پیدا می کند که آن را به سه قسمت تقسیم کرده اند.
1 - سکر، مرضی توأم با هیجانات حرکتی، و آن حالتی از عصبانیت و هیجان شدید است که در آن فرد مست شروع به خراب کاری در اطراف خود می کند و ناخودآگاه داد و فریاد راه می اندازد و سپس بیهوش می گردد.

2 - سکر، مرضی توأم با جنون و بدبینی، این حالت گاهی انسان را به خیانت و جنایت و خودکشی سوق می دهد. نمونه اینگونه افراد در جوامع امروزی بسیارند. به عنوان مثال موردی را نقل می کنیم که در زمستان سال 1976 در یکی از روستاهای حومه شهر حلب اتفاق افتاد. در این حادثه، مردی نیمه شب در حال مستی وارد منزل خود می شود و ناگهان به ذهنش خطور می کند که زنش به وی خیانت کرده است. این فکر تا به آنجا در او تقویت می شود که زن و چهار فرزند بیگناه خود را در خواب سر می برد.

3 - سکر، مرضی توأم با خلسه، در این حالت فرد مست در عالمی رؤیایی زندگی می کند که در حالت عادی آرزوی آن را داشته و خواب آن را می دیده است. این حالت نیز با بیهوش شدن فرد خاتمه می یابد. دوّم: مسمومیت الکلی مزمن؛ ( Alcholism )

مصرف کنندگان مشروبات الکلی را می توان به سه گروه تقسیم کرد.
1 - گروهی که در هر بار مقدار زیادی نوشابه های الکلی می نوشند. این گروه ممکن است در یک سال تا چهار بار دچار مسمومیت شوند.

2 - گروهی که به مصرف زیاد نوشابه های الکلی عادت کرده اند. این گروه بیش از 12 بار در سال دچار مسمومیت می شوند، و حتی گاهی فقط با یک بار مصرف به مدت یک هفته تحت تاثیر عوارض آن خواهند بود.

3 - گروهی که کاملاً الکلی شده و سرنوشت خود را به الکل سپرده اند. این گروه حتی قادر نیستند یک روز را بدون نوشیدن مشروبات الکلی سر کنند. اعتیاد مزمن به الکل سبب وارد آمدن زیان های بسیاری به تمام دستگاه های بدن می گردد، که می توان این زیان های را با توجه به دستگاه های متضرر به شرح زیر تقسیم کرد.
الف) الکلیسم و بیماری های عصبی؛ اعتیاد به الکل موجب ابتلاء به بیماری های عصبی زیر می گردد.
1 - بیماری و ایجاد اختلال در کار تعدادی از اعصاب؛ در این حالت فرد الکلی دچار ضعف عضلات و لرزش اندام ها و درد در ناحیه دست ها و پاها می گردد.
2. بیماری و ایجاد اختلال در کار یک عصب؛ در این حالت اختلالاتی در مسیر فعالیت آن عصب توأم با فلج موقت حاصل می شود. و یا توجه به نوع عصب، این اختلال ممکن است به صورت فلج عصب صورت و یا عصب چشم و یا فلج ناشی از نحوه خوابیدن گردد، که حالت اخیر بیشتر در کشورهای به اصطلاح پیشرفته به چشم می خورد که در آن شخص در حال مستی (معمولاً شنبه شب ها که فردایش تعطیل است) به صورتی می خوابد که اعصاب آرنج و سر استخوان های مچ دست و انگشتانش تحت فشار قرار می گیرند و به این ترتیب عضلات محرک دست فلج می گردد.
3 - التهاب عصب بینایی؛ اکثر کسانی که به مشروبات الکلی اعتیاد دارند، از این بیماری که توأم با کاهش قدرت دید است، رنج می برند. این حالت در برخی موارد نادر نیز منجر به کوری می شود.
4 - داء الحصاف الکلی؛ یا گری خشک الکلی (جرب) این بیماری به فراوانی نزد الکلیست ها مشاهد می شود.
5 - مجموعه بیماری های دیگری نیز وجود دارند که بیشتر در میان افراد الکلی یافت می شوند و از جمله این بیماری ها می توان ورم غشای خارجی مغز، سیفلیس نخاعی، از بین رفتن سلول های مغزی و معلولیت های عضلانی را نام برد.

ب) الکل و بیماری های گوارشی؛ از همان ابتدای ورود الکل به دستگاه گوارش، تخریب و فساد با خود به ارمغان می آورد، از جمله:
1 - خراش غشاهای مخاطی دهان و حلق و آسیب رسیدن به پرزهای چشایی و ترک زبان؛
2 - ظاهر شدن پلاک های سفید رنگ بر روی زبان ( Leukoplakia ) که غالباً به سرطان زبان مبدل می گردد؛
3 - التهاب مری؛
4 - استفراغ های شدید خونی به دلیل پاره شدن برخی از رگ ها در ناحیه اتصال مری به معده؛
5 - سرطان مری؛ آمار نشان می دهد که 90% بیماران مبتلا به سرطان مری را معتادان به الکل تشکیل می دهند؛
6 - التهاب حاد معده؛ همه معتادان به الکل بلا استثنا به التهاب حاد معده مبتلا هستند؛
7 - التهاب مزمن و پنهان معده؛ اکثر الکلیست ها گرفتار این بیماری می شوند. در پیدایش این بیماری، نقص پروتئین بدن نیز نقش مهمی ایفا می کند. در نتیجه این بیماری شخص به کم خونی ناشی از عدم جذب ویتامین B12 توسط بدن مبتلا می گردد که این حالت خود، بیمار را برای ابتلا به سرطان معده آماده می سازد؛
8 - سرطان معده؛ 90% مبتلایان به سرطان معده از معتادان به مشروبات الکلی هستند که مصرف دخانیات نیز به این امر کمک می کند؛
9 - زخم معده؛ یکی از پزشکان به نام دکتر گوردن می گوید: «10-15 در صد از علل ابتلا به زخم معده، نوشیدن مشروبات الکلی است و از طرفی الکل مانع ظاهر شدن علایم ابتلا به این بیماری است، به همین دلیل خود بیمار ممکن است بدون متوجه شدن، مدت ها دچار خونریزی معده شود.»؛
10 - ایجاد اختلال در جذب مواد غذایی در روده ها به دلیل بیمار بودن کبد، معده، امعاء و لوز المعده؛
11 - الکل و لوز المعده؛ زیان هایی که الکل به لوز المعده می رساند عبارتند از: الف) التهاب حاد غده لوز المعده، که در آن غده دچار هضم ذاتی (خود خوری) شده و سپس پاره می شود. به طوری که گفته شد، این بیماری خطرناکی است که بیشتر حالات دل دردها را نزد الکلیست ها تشکیل می دهد و علت 70% این حالات، الکل است؛ ب) التهاب مزمن لوز المعده، که نقش به سزایی در سوء تغذیه، گوارش و جذب مواد غذایی دارد.
12 - الکل و کبد؛ امروزه بیماری های کبدی ناشی از مصرف مشروبات الکلی یکی از مشکلات خطرناک بهداشتی جهان به شمار می رود.

کافی است بدانیم که نوشیدن خمر مهم ترین عامل پیدایش حالات تشمع کبد (سیروز) در کشورهای غربی است. رابطه مصرف مشروبات الکلی با بیماری زایی، بحثی است گسترده و مفصل نه در حد این نوشتار. لذا فقط به بیان مختصر سه رابطه بسنده می کنیم.
اول. تاثیر بر کار تبادلات کبد که منجر به کاهش اندوخته قندی و افزایش و تراکم مواد چربی در کبد خواهد بود؛

دوم. تأثیر مباشر و مسموم کننده روی کبد.

سوم. نقص غذایی بدن افراد الکلی به دلیل بی اشتهایی آن ها که منجر به کاهش پروتئین، مواد قندی و چربی در بدن می شود.

امّا مهم ترین بیماری های کبدی ناشی از نوشیدن مشروبات الکلی؛ تراوش چربی در کبد - تراوش چربی در کبد توأم با زرد شدن بدن (یرقان) - التهاب حاد کبدی - تشمع کبد (سیروز). معمولاً این بیماری ها کاملاً به هم مرتبط هستند و همگی در نهایت به تشمع کبد منجر می شوند. این بیماری به هیچ عنوان درمان پذیر نیست زیرا کبد مرکز سوخت و ساز و تبادلات غذایی بدن است. ( The central of the msilobatem ) از مهم ترین نتایج تشمع کبد می توان به آب آوردن شکم و ظهور زگیل هایی در مری و سرطان کبد اشاره کرد. در فرانسه سالیانه 22/500 نفر در آلمان 16000 نفر بر اثر تشمع کبد در از مصرف مشروبات الکلی می میرند.

ج) الکل و بیماری های قلبی، الکل رابطه نزدیکی با بسیاری از بیمارهای قلبی دارد از جمله: 
1 - ضعف ماهیچه های قلب، به ویژه پس از نوشیدن آبجو به دلیل وجود کبالت در آن.
2 - نارسایی های قلبی مادر زادی کودکان در صورتی که مادر در ماه های نخست بارداری مشروبات الکلی نوشیده باشد. لازم به گفتن است که عده ای الکل را به عنوان مسکن برای سوزش قلب به کار می برند، غافل از اینکه عکس نتیجه حاصل می شود. زیرا الکل با توجه به کالری های حرارتی آن، باعث چاقی شده و چربی خون را در دراز مدت بالا می برد و همین مسأله باعث تشدید درد قلب می گردد و فقط به صورت موقتی و به عنوان مسکن عمل می کند.

د) الکل و نارسایی های خونی؛ با توجه با اینکه الکل باعث کم اشتهایی و در نتیجه سوء تغذیه می گردد، عوارض زیر را در رابطه با خون در پی خواهد داشت.
1 - کاهش آهن خون.
2 - کاهش اسیدکولیک در خون.
3 - کاهش ویتامین B12 در خون.
4 - کاهش گلبول های قرمز خون و در نتیجه زرد شدن پوست بدن.
5 - بیماری هموسدرین. ( Hemosiderin ) ه -) الکل و بیماری های عفونی؛ اعتیاد به الکل بدن را ضعیف و ناتوان و مقاومت آن را بسیار کم می کند. لذا آمادگی ابتلاء به بیماری های عفونی به ویژه بیماری های عفونی مسری در این افراد خیلی زیاد است که از جمله این بیماری ها می توان سل، سیفلیس، التهاب ریه، مالاریا، تب تیفوئید، بیماری های پوست و التهاب غدد عرقی زیر بغل را نام برد.

و) الکل و فعالیت های جنسی؛ الکل تأثیر زیادی روی فعالیت های جنسی دارد، از جمله:
1 - میل جنسی را افزایش می دهد، ولی موجب کاهش توان انجام فعالیت های جنسی می شود.
2 - ممکن است موجب کوچک شدن بیضه ها و بزرگ شدن پستان ها (در مرد) شود به ویژه اگر با بیماری کبد همراه باشد.
3 - موجب ایجاد نارسایی در رفتارهای جنسی زنان می شود.
4 - دگرگونی هایی را در نطفه به وجود می آورد که در نتیجه باعث تولد کودکان ناقص الخلقه می شود.

ز) الکل و سرطان؛ الکل یکی از علل پنج گانه اصلی ابتدا به سرطان مغز است. این علل که در انگلستان به s ( 5S s ) معروفند عبارتند از:
1 - سیگار کشیدن
Smoking 2 - مشروبات الکلی
Spirts 3 - عفونت ها
Spesis 4 - ادویه
Spicess 5 - سیفلیس Syphilis 

 در تحقیقی که توسط دکتر «لورمی» به عمل آمده، مشخص گردیده که 51 بیمار از اصل 58 بیمار مبتلا به سرطان لوزه، زبان و حنجره از معتادان به الکل بوده اند. و این سرطان ها از بدترین انواع سرطان هستند زیرا قدرت تکلم و خوراک را از بیمار می گیرند و زندگی را برای او بسیار مشکل می سازند.

ح) الکل و بارداری؛ مهم ترین مساله ای که در فرزندان زنان الکلی به چشم می خورد، وجود انواع معلولیت در 33% آن هاست. این معلولیت ها ممکن است به شکل نقص در رشد، عقب ماندگی ذهنی، نقص خلقت ظاهری و ناراحتی های قلبی مادر زادی باشد.(1) یکی از مفسران معاصر در این مورد مطالبی تحت عنوان «اثر الکل در نسل» بیان می کند و می نویسد: «کسی که در حین انعقاد نطفه مست است 35% عوارض الکلیسم حاد را به فرزند خود منتقل می کند. و اگر زن و مرد هر دو مست باشند صد در صد عوارض حاد در بچه ظاهر می شود. و کودکانی که فاقد نیروی کافی عقلانی و روحی بوده اند و از مادران الکلی به دنیا آمده اند 75% و از پدران الکلی نیز 75% بوده است. و کودکانی که در هنگام تولد توانایی زندگی را ندارند از پدران الکلی 6% و از مادران الکلی 45% است.»(1) و یکی دیگر از نویسندگان می نویسد: «یکی از پزشکان آلمان ثابت کرده که تأثیر الکل تا سه نسل به طور حتمی باقی است به شرط اینکه این سه نسل الکلی نباشند.»(2)

ط) الکل و بیماری های روانی؛ عوارض روحی و ذهنی بسیاری وجود دارند که یا بر اثر اعتیاد به الکل و یا ترک ناگهانی و یک باره آن به وجود می آیند. از جمله مهم ترین آن ها:
1 - هذیان ارتعاشی؛ ( Dilerimtremens ) که حالتی است حاد همراه با اختلالات عقلی، بی توجهی، رعشه و هیجان زدگی.
2 - جنون کورساکوف؛ ( Korsakof syndrome ) (3) که عبارت است از ضعف ذاکره، هذیان گویی، التهاب پایانه های عصبی و از بین رفتن قدرت تشخیص و شناخت.
3 - بیماری مغزی ورنیکه؛ ( Wernick's ence phylopqthy ) این بیماری علاوه بر عوارض جنون کورساکوف، عوارض دیگری نیز دارد که عبارتند از فلج عضلات چشم؛ از دست دادن قدرت تفکر، گیجی و بیهوشی.
4 - عقب ماندگی عقلی الکلی؛ ضعف ذاکره، ناتوانی در کنترل عواطف و اختلال در فعالیت های مغزی.

ی) مسائل متفرقه
1 - الکل ممکن است باعث افزایش حملات نقرس شود، زیرا موجب افزایش اوره خون می گردد؛
2 - ممکن است اعتیاد به الکل باعث به وجود آمدن سنگ های دو قلویی کلیه و یا ورم مثانه گردد؛
3 - کاهش میزان قند خون در بدن پس از نوشیدن مشروبات الکلی ممکن است بسیار شدید و باعث بی هوشی و حتی مرگ شود.(1) یکی از مفسرین معاصر در این مورد مطالبی تحت عنوان «اثر الکل در عمر» بیان می کند و می نویسد: «یکی از دانشمندان مشهور غرب اظهار می دارد که هر گاه از جوانان 21 ساله تا 23 ساله معتاد به مشروبات الکلی 51 نفر بمیرند در مقابل از جوان های غیر معتاد 10 نفر هم تلف نمی شوند و بر اثر تجربیاتی که کمپانی های (بیمه عمر) کرده اند، ثابت شده است که عمر معتادان به الکل نسبت به دیگران 25% تا 30% کمتراست.»(2) و برخی دیگر از نویسندگان، کتاب «شیطان و بطری» را بهترین کتاب در این زمینه می دانند و به صورت مفصل همین ضررهای بالا را از آن نقل می کنند.(3)
در این مورد دکتر السید الجمیلی و محمد کامل عبد الصمد(4) و العمید الصیدلی عمر محمود عبد الله نیز بررسی مفصلی نموده است. و بیمارهای حاصل شده از شراب خواری در کشورهای غربی و اسلام را مقایسه کرده است و در این رابطه مواد مخدر دیگر (مثل حشیش و...) را نیز بررسی کرده است.(5) بررسی:
1 - جلوگیری از نوشیدن شراب و حکم به پلید بودن آن یکی از معجزات علمی قرآن کریم است. چرا که در شرایطی این احکام صادر شد که بشریت با علاقه و اشتها به شراب خواری روی آورده بودند و از ضررهای بهداشتی آن اطلاع چندانی نداشتند. و حتی کتاب مقدس (تورات و انجیل ها) نیز تشویق گر این بودند. و در حقیقت این ممنوعیت یکی از خدمات دین اسلام به بشریت بوده است.

2 - برخی از نویسندگان یکی از ابعاد اعجاز قرآن را تغییر جامعه عرب جاهلی و تحول عجیب و ناگهانی آنان (در کوتاه ترین مدت) می دانند.(1) از این زاویه نیز مسأله تحریم شراب و برخورد چهار مرحله ای با آن یعنی روش تربیتی قرآن در این زمینه و تغییر و تحول عجیبی که در جامعه ایجاد کرد (به طوری که جام ها و ظرف های شراب را شکستند) می تواند یکی از تأثیرات اعجازآمیز قرآن باشد؛ یعنی از منظر علوم تربیتی این روش مؤثر چهار مرحله ای در برخورد با پدیده ای انحرافی در جامعه، می تواند الگوی مناسبی برای ایجاد تغییرات مناسب و مبارزه با مفاسد اجتماعی حاد باشد.

3 - ضررهای شراب خواری به ویژه ضررهای بهداشتی آن از حکمت های تحریم و نجاست شراب است. البته همان طور که گذشت مسأله مسکر بودن (مست کنندگی و زایل کردن عقل) مورد تأکید روایات بوده و لذا علمای اسلام در فقه اسلامی خوردن هر گونه مسکری را حرام می دانند.(2) امّا باز هم نمی توان به طور قطع گفت که همین ضررهای بهداشتی علت انحصاری تحریم شراب است چرا که ممکن است مصالح و مفاسد دیگری نیز مورد نظر شارع بوده است. همان طور که در قرآن بر ضررهای اجتماعی شراب بیشتر پافشاری شده بود.(3)

4 - در مورد برخی از این ضررهای بهداشتی و بیماری هایی که در مورد شراب خواران نسبت داده شد باید گفت که: اولاً این بیماری ها همه گیر نیست بلکه برخی از این آثار در برخی از افراد هویدا می شود. ولی در برخی دیگر ظاهر نمی شود. (مثل سرطان، بیماری های عصبی، سکته مغزی و...) که علت این امر می تواند قدرت متفاوت بدن افراد در مقابل آثار زیان بار شراب باشد. یعنی برخی افراد در مقابل برخی بیماریها مقاومت بیشتر دارند. ثانیاً برخی از این بیماری ها علل مختلفی دارند که شراب خواری یکی از علل آنها یا زمینه ساز آنهاست پس نمی توان آن بیماری ها را نتیجه مستقیم و منحصر به فرد شراب خواری دانست. و از این روست که برخی از این بیماری ها در جوامع مسلمان و حتی در افرادی که لب به شراب نیالوده اند، نیز وجود دارد.

پس ضررهای معنوی، اجتماعی و بهداشتی شراب تا حدودی در هر جامعه ای وجود دارد اگرچه این ضررها به صورت کامل (در همه موارد و در همه افراد و جوامع) قابل انطباق نیست.

پی‌نوشت‌ها

  • ۱-ر. ک: تفسیر نمونه، ج 2، ص 73.
  • ۲- ر. ک: طب در قرآن، ص 148-149 و فلسفه احکام، ص 158.
  • ۳- الکل که از میوه ها می گیرند الکل اتیلیک گویند و الکلی که از چوب می گیرند الکل متیلیک گویند.
  • ۴- ر. ک: مجمع البیان، ج 3، ص 370.
  • ۵-همان، ج 2، ص 50.
  • ۶- تفسیر نمونه، ج 11، ص 290.
  • ۷- ر. ک: اطیب البیان، ج 8، ص 151.
  • ۸- طب در قرآن، ص 160.
  • ۹- تفسیر نمونه، ج 2، ص 74.
  • ۱۰- ر. ک: تفسیر نمونه، ج 3، ص 395-396.
  • ۱۱- ر. ک: تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 483 و تفسیر قرطبی، ج 3، ص 1771.
  • ۱۲- چرا که جمله (حَتّی تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ) تعلیل است برای حکم آیه یعنی (لا تَقْرَبُوا الصَّلاهَ).
  • ۱۳- تفسیر نمونه، ج 3، ص 356-357
  • ۱۴-مجمع البیان، ج 2، ص 50.
  • ۱۵- طب در قرآن، ص 161 و تفسیر نمونه، ج 5، ص 68 (این مطلب را مسند احمد و سنن ابی داوود و سنن ترمذی از اهل سنت نیز نقل کرده اند).
  • ۱۶-2- (2) در تورات و انجیل کنونی کلماتی هست که نشانه هایی برای تاکید نوشیدن شراب و خرید و فروش آن وجود دارد. در تورات، سفر تثنیه، باب 14، آیه 26 می خوانیم: «و نقره را برای هر چه دلت می خواهد از گاو و گوسفند و شراب و مسکرات و هر چه دلت از تو بطلبد بده و در آنجا به حضور یهوه خدایت بخور و خودت با خاندانت شادی نما». و در انجیل متی، باب 26، آیه 29 می خوانیم: «امّا به شما می گویم که بعد از این از میوه مو دیگر نخواهم نوشید تا روزی که آن را با شما در ملکوت پدر خود تازه آشامم».
  • ۱۷- ر. ک: فلسفه احکام، ص 156.
  • ۱۸- فلسفه احکام، ص 156، اسلام پزشک بی دارو، ص 46.
  • ۱۹- طب در قرآن، ص 162، البته برخی کشف الکل را به محمد بن زکریای رازی (251-313) نسبت می دهند. (ر. ک: جهان دانش، فرهنگ دانستنی ها، ج 1، ص 745، تألیف محمد نژاد).
  • ۲۰- ر. ک: امام خمینی رحمه الله، تحریر الوسیله و رساله های عملیه مراجع معظم تقلید، مبحث احکام خوردنی ها.
  • ۲۱- همان، مبحث نجاسات (شراب).
  • ۲۲- همان، مبحث مطهرات (آب).
  • ۲۳- تحریر الوسیله، ج 2، کتاب الحدود، حد المسکر، مسأله 9.
  • ۲۴- مستدرک الوسایل، ج 1، ص 139.
  • ۲۵- بحار الانوار، ج 65، ص 164.
  • ۲۶- دکتر السید الجمیلی در کتاب الاعجاز الطبی فی القرآن، ص 117-119 ضررهای طبی و بهداشتی شراب خواری را بر می شمارد ولی مهم ترین مطلبی که بر آن تکیه می کند همین است که شراب قدرت فکر و عقل انسان را از کار می اندازد.
  • ۲۷- مائده/ 90-91.
  • ۲۸- در آمریکا که در سال 1363 ش حدود 10 میلیون الکلیست وجود داشت. 25000 مورد تصادف منجر به مرگ با اتومبیل و 15000 مورد قتل و خودکشی 2/500/000 بازداشت توسط پلیس نتیجه آن بود. (ر. ک: طب در قرآن، ص 157)
  • ۲۹- تفسیر نمونه، ج 2، ص 75، به نقل انسیتوی پزشکی قانونی شهر «نیون» 1961 م.
  • ۳۰- فلسفه احکام، ص 159 با تلخیص عبارت.
  • ۳۱- تفسیر نمونه، ج 2، ص 76.
  • ۳۲- مائده/ 90-91.
  • ۳۳-تفسیر نمونه، ج 2، ص 75.
  • ۳۴- طب در قرآن، ص 149-156.
  • ۳۵- تفسیر نمونه، ج 2، ص 74.
  • ۳۶- ر. ک: اسلام پزشک بی دارو، ص 44 از علوم جنایی، ص 863.
  • ۳۷-سرگی کورساکوف، عصب شناس روسی (1854-1900).
  • ۳۸- طب در قرآن، ص 156-157.
  • ۳۹- تفسیر نمونه، ج 2، ص 74.
  • ۴۰- فلسفه احکام، ص 158-161.
  • ۴۱- ر. ک: دکتر سید الجمیلی، الاعجاز الطبی فی القرآن، ص 119 تا 122 و محمد کامل عبدالصمد، الاعجاز العلمی فی الاسلام (القرآن الکریم)، ص 237.
  • ۴۲- العمید الصیدلی عمر محمود عبد الله، الطب الوقائی فی الاسلام، ص 136 تا ص 151.
  • ۴۳-ر. ک: سید محمد باقر حکیم، علوم قرآن، ص 129 چاپ دوم.
  • ۴۴- ر. ک: رساله های عملیه مراجع معظم تقلید، مبحث احکام خوردنی ها.
  • ۴۵- مائده/ 90-91.
  • منبع: شبهات روزآمد/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی]؛ زیر نظر محمدعلی رضایی اصفهانی.قم: انتشارات پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، 1391
مجموعه شبهات روزآمد
تحریم تدریجی شراب شبهات قرآنی چرا شراب حرام است پاسخگويي به شبهات مجموعه شبهات محمدعلی رضایی اصفهانی شراب در قرآن شبهات دینی شراب در اسلام

کانال قرآن و حدیث را درشبکه های اجتماعی دنبال کنید.
آپارات موسسه اهل البیت علیهم السلام
کانال عکس نوشته قرآن و حدیث در اینستاگرام
تلگرام قرآن و حدیث
کانال قرآن و حدیث در ایتا
کانال قرآن و حدیث در گپ
پیام رسان سروش _ کانال قرآن و حدیث