آیا در میان اجنه و فرشتگان نیز پیامبرانی وجود دارند؟

(انعام/ 130، هود/ 69 و 77، حج/ 75) این یک نوع تناقض گویی در متن قرآن است. و در برخی آیات اشاره دارد که خدا تنها انسان ها را به پیامبری بر می انگیزد؟ (یوسف/ 109 و انبیاء/ 7-8 و فرقان/ 20-21) این یک نوع تناقض گویی در متن قرآن است.

*توضیح

این شبهه که با محوریت کلمه رسول از ماده «ر س ل» و مقایسه چند آیه از قرآن یک تناقض ابتدایی را ایجاد می کند که گویا در برخی آیات مقام پیامبری منحصر در نوع انسان می باشد و در برخی آیات مقام پیامبری به فرشتگان و اجنه نیز نسبت داده شده است. نمونه آیه برای انحصار پیامبری در نوع بشر و انسان (وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّ رِجالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُری)1 ؛ «و پیش از تو نفرستادیم، جز مردانی از اهل آبادی ها را، که به سوی آنان وحی می کردیم». و نمونه آیه برای نسبت پیامبری به غیر انسان (یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ...)2 ؛ «(در قیامت خدا می فرماید:) ای گروه جنّ و انسان! آیا فرستادگانی از شما برایتان نیامدند که...».

در آیه اول با آوردن کلمه «الا» حصر در انسان ها را می رساند و در آیه دوم با کلمه «منکم» مقام پیامبری، اجنه را نیز شامل می شود. پاسخ: برای پاسخ به این شبهه مفهوم لغوی و اصطلاحی «رسول» و نیز موارد به کار رفته آن در قرآن بررسی می شود.

مفهوم شناسی

الف) معنای لغوی رسول در معنای «رسل» آمده است «أصل الرِّسْلِ: الانبعاث علی التّؤده... منه: الرَّسُولُ المنبعث،... جمع الرّسول رُسُلٌ. و رُسُلُ اللّه تاره یراد بها الملائکه، و تاره یراد بها الأنبیاء،...»؛ (1)«اصل - رسل - برانگیخته شدن به آرامی و نرمی است. و از این واژه: عبارت - الرّسول المنبعث - است (پیامبر مبعوث و برانگیخته شده). جمع - رسول - (رسل) - است و گاهی مراد از - رسل اللّه فرشتگان هستند و گاهی پیامبران». و نیز «والمرسل أعمّ من أن یکون روحانیّا أو مادّیّا، من انسان أو شیطان أو حیوان أو جماد لا یشعر، و یلاحظ فی کلّ منها التوجیه الی جانب لأداء وظیفه و - العمل برساله منظوره»؛ (2)«یعنی ارسال شده شامل افراد روحانی (مثل ملائک) و نیز افراد با جسم مادی می شود از نوع انسان یا شیطان (جن) یا حیوان یا جمادات (مثل باد و باران) که در همه این ها به اداء وظیفه و عمل به رسالت خاص خودشان توجه شده است».

ب) معنای «رسول» در اصطلاح(3) کلمه «رسول» به معنای کسی است که حامل پیامی باشد و در قرآن کریم، هم بر رسول بشری که حامل رسالت خدا به سوی خلق است اطلاق می شود و هم بر جبرئیل که حامل وحی الهی است،... و نیز همه ملائکه، رسل خوانده شده اند.(1) مقام رسالت، یعنی ابلاغ وحی، تبلیغ، نشر احکام خدا، تربیت مردم از طریق آموزش و آگاهی بخشی؛ بنابراین «رسول» وظیفه دارد در حوزه مأموریت خود انقلابی فرهنگی، فکری و عقیدتی به وجود آورد.(2) از نظر تعبیرات قرآنی و زبان روایات بعضی معتقدند که «رسول» کسی است که صاحب آیین و مامور ابلاغ باشد، یعنی وحی الهی را دریافت کند و به مردم ابلاغ نماید.(3)

موارد کاربرد رسول در آیات قرآن 

دسته اول آیاتی که ارسال رسول را به انسان نسبت داده است.

- و پیش از تو نفرستادیم، جز مردانی از اهل آبادی ها که به سوی آنان وحی می کردیم.(4) - و پیش از تو، جز مردانی که به سوی آنان وحی می کردیم، نفرستادیم. پس اگر نمی دانید، از آگاهان بپرسید.(5)

دسته دوم آیاتی که ارسال رسول را به اجنه و فرشتگان هم نسبت داده شده است. - (در قیامت خدا می فرماید:) ای گروه جنّ و انسان! آیا فرستادگانی از شما برایتان نیامد که آیات مرا برای شما حکایت می کردند، و به شما نسبت به ملاقات این روزتان هشدار می دادند؟!(6) - و به یقین فرستادگان ما برای ابراهیم مژده آوردند گفتند: «سلام!» (او نیز) گفت: «سلام!»(1) - خدا از فرشتگان و از مردم، فرستادگانی بر می گزیند، که خدا شنوای بیناست.(2) -... 

دسته سوم آیاتی که به جمادات اشاره دارد(3).

با توجه به آیات و مفهوم رسول، پاسخ شبهه در چند بخش ارایه می شود.

1 - با توجه به معنای لغوی رسول در هر سه دسته از آیات همگی فرستاده خدا هستند و حامل نوعی پیام می باشند که شامل نوع انسان، فرشته، اجنه و حتی جمادات می شود. هر کدام از این رسولان حامل پیامی هشدار دهنده برای اهل زمان خود و حتی عبرتی برای امت های بعدی خود بودند و اطلاق کلمه رسول لغوی بر آنان صحیح می باشد.

2 - فرشتگان نمی توانند رسول اصطلاحی برای نوع خود یا نوع بشر باشند اما برای نوع خودشان چون مکلف نیستند و نیاز به رسول اصطلاحی ندارند اما رسول برای نوع بشر هم نیستند چراکه عقل و دانش می گوید باید انسان رهبر انسان باشد، تا همه دردها، خواست ها، نیازها، مشکلات و مسایل زندگی او را کاملا درک کند، تا یک سرمشق عملی برای او در همه زمینه ها باشد، تا مردم بتوانند از او در همه برنامه ها الهام گیرند، اگر فرشته ای نازل می شد مسلما این هدف ها تامین نمی گشت، مردم می گفتند اگر او سخن از زهد و بی اعتنایی به دنیا می گوید فرشته است و نیازی ندارد، اگر دعوت به پاکدامنی و عفت می کند از طوفان غریزه جنسی خبر ندارد، و ده ها «اگر» همانند آن.(1) بنابراین فرشته رسولی است که وحی را از ناحیه خدا گرفته به رسول بشری می رساند.

3 - اجنه هم نمی توانند رسول اصطلاحی برای نوع بشر باشند به بیانی که ملایکه نتوانستند؛ اما با بررسی آیه 130 سوره انعام(2) که رسولان را برای انسان و جن را مطرح می کند، اینکه جنیان رسول مصطلح برای نوع خودشان داشته باشند نظرات مفسران مختلف است. اول) آیه دلالتی بر پیامبری اجنه ندارد. علامه طباطبایی می گوید: «کلمه «منکم» بیش از این دلالت ندارد که پیغمبران از جنس مجموع و روی هم رفته همان جن و انسی بودند که به سوی ایشان مبعوث شدند، و خداوند پیغمبران را از جنس ملایکه قرار نداد تا امتان ایشان از دیدنشان وحشت نکنند، و کلام ایشان را که همان زبان مادری خودشان است بفهمند، و اما اینکه برای جن پیغمبرانی از جن و برای انس انبیایی از انس مبعوث کرده باشد آیه شریفه هیچ گونه دلالتی بر آن ندارد.»(3) دوم) آیه دلالت بر پیامبری اجنه دارد. آیت الله مکارم می نویسد: «در میان مفسران گفتگو است. اما آنچه از آیات سوره جن به خوبی استفاده می شود این است که قرآن و اسلام برای همه، حتی آنها نازل شده، و پیامبر اسلام مبعوث به همه بوده است، منتها هیچ مانعی ندارد که رسولان و نمایندگان از خود آن ها از طرف پیامبر صلی الله علیه و آله مامور دعوت آنان بوده باشند. ولی باید توجه داشت که کلمه «منکم» (از شما) دلیل بر آن نیست که پیامبران هر دسته از جنس خودشان خواهند بود، زیرا هنگامی که به گروهی گفته شود «نفراتی از شما...» این نفرات ممکن است از یک طایفه یا از همه طوایف باشند».(1) برخی مفسران معاصر می نویسند: «جن ها مثل انسان ها مکلّف هستند و فرستادگانی به سوی آنان رفته اند که می بایست به ندای آنان پاسخ مثبت می دادند و ایمان می آوردند. پیامبران و فرستادگان جن، ممکن است از جنس خود آن ها بوده باشند همان طور که در برخی احادیث اشاره شده است(2). لکن پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله برای همه انسان ها و جن مبعوث شده اند و قرآن و اسلام برای همه حجت بوده است. این حقیقت از آیات سوره جن و برخی احادیث(3) به خوبی استفاده می شود».(4) برخی احادیث که به نوعی دلالت بر پیامبری از جنس جن هم می کنند. عن امام علی علیه السلام «هو الذی اسکن الدنیا خلقه، وبعث الی الجن و الانس رسله»؛ «خداوندی که آفریده هایش را در دنیا جای دادو پیامبرانش را به سوی جن و انسان مبعوث کرد».(5) «فی خبر الشّامی أنّه سأل أمیر المؤمنین علیه السلام هل بعث اللَّه نبیّاً إلی الجنّ فقال نعم بعث اللَّه نبیّاً یقال له یوسف فدعاهم إلی اللَّه فقتلوه»؛ «از امیرالمؤمنین علیه السلام سوال شد آیا خداوند به سوی جنیان هم پیامبری مبعوث کرده است حضرت فرمود بله پیامبری به سوی آن ها فرستاد که او را یوسف می نامیدند که آنان را به سوی خدا دعوت کرد و آن ها وی را کشتند».(1)

4 - بررسی آیاتی که ظاهرا نبوت را منحصر به انسان می داند. چرا در آیات یوسف/ 109، انبیاء/ 7 و نحل/ 43(2) رسالت را منحصر در نوع انسان بیان کرده است؟ مفسران قرآن در مورد این آیه نوشته اند که پاسخ اشکال مشرکان بوده است. «از آنجا که یک اشکال همیشگی اقوام گمراه و نادان به پیامبران این بوده است که چرا آن ها انسانند! چرا این وظیفه بر دوش فرشته ای گذاشته نشده است، و طبعاً مردم عصر جاهلیت نیز همین ایراد را به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در برابر این دعوت بزرگش داشتند، قرآن مجید یک بار دیگر به این ایراد پاسخ می گوید: «ما هیچ پیامبری را قبل از تو نفرستادیم مگر اینکه آنها مردانی بودند که وحی به آنها فرستاده می شد مردانی که از شهرهای آباد و مراکز جمعیت برخاستند». (وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّ رِجالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُری)3 آن ها نیز در همین شهرها و آبادی ها هم چون سایر انسان ها زندگی می کردند، و در میان مردم رفت و آمد داشتند و از دردها و نیازها و مشکلاتشان به خوبی آگاه بودند».(3) «انبیا مردانی از بشرند که ما لوازم بشریت را از آن ها سلب نکرده ایم، که مثلا بدن هایشان را خالی از روح زندگی کرده باشیم، تا نه به خوردن محتاج باشند و نه به نوشیدن، و نیز آنان را از مرگ مصونیت نداده ایم، تا همیشه در دنیا بمانند، بلکه ایشان نیز بشر و از کسانی هستند که طعام می خورند و می میرند، و این خوردن و مردن، دو خاصه از خواص روشن بشریت است».(1)

«در این آیات به یک پرسش اساسی مشرکان و مخالفان پیامبران در طول تاریخ پاسخ داده شده است. همان ایرادی که مشرکان مکه آن را تکرار کردند که چرا پیامبر، بشری همانند ماست؟ قرآن در پاسخ آنان اشاره فرمود: اولًا، همه ی پیامبرانی که خدا فرستاده است بشر بوده اند. ثانیاً، پیامبران انسان هایی بودند که غذا می خوردند و مثل بقیه ی مردم زندگی می کردند؛ چرا که رهبر انسان ها باید از جنس خودشان باشد تا عواطف و مشکلات آن ها را لمس کند، با الهام الهی بهترین برنامه و راه حل را برای آن فراهم سازد، الگوی خوبی برای مردم باشد و حجّت را بر آنان تمام کند. اما اگر رهبر و پیامبر انسان ها، فرشته ای با عمر جاوید باشد، نمی تواند چنین ویژگی هایی داشته باشد».(2) موید این تفسیر آیات 20 و 21 سوره فرقان(3) می باشد که مشرکان و آنان که به روز رستاخیز و ملاقات خداوند باور نداشتند می گفتند: «این چه رسولی است که غذا می خورد و در بازارها راه می رود؟» پاسخ می دهد، این رسول، اولین رسولی نیست که خدا به سوی خلق فرستاده، بلکه قبل از وی عده بسیاری از مرسلین را فرستاده که همه عادت بشری و جاری در بین مردم را داشتند، یعنی طعام می خوردند، و در بازارها راه می رفتند. در شأن نزول این آیات آمده است: «جمعی از مفسران در شان نزول نخستین آیه از آیات فوق چنین آورده اند که جمعی از سران مشرکان خدمت پیامبر آمدند و گفتند: ای محمد صلی الله علیه و آله تو از ما چه می خواهی؟ اگر ریاست می طلبی ما تو را سرپرست خود می کنیم، و اگر علاقه به مال داری از اموال خود برای تو جمع می کنیم، اما هنگامی که دیدند پیامبر در برابر پیشنهادهایشان تسلیم نشد به بهانه جویی پرداختند و گفتند تو چگونه فرستاده خدا هستی با اینکه غذا می خوری و در بازارها توقف می کنی؟! آن ها پیامبر صلی الله علیه و آله را به خوردن غذا سرزنش کردند چرا که می خواستند او فرشته باشد، و به راه رفتن در بازارها ملامت کردند چرا که آن ها کسراها و قیصرها و پادشاهان جبار را دیده بودند که هرگز گام در بازارها نمی گذاردند، در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله با مردم در بازارها حشر و نشر داشت و با آن ها مانوس بود، و امر و نهی الهی را به آن ها ابلاغ می کرد، بهانه جویان ایراد کردند و گفتند: او می خواهد حکمران ما شود، در حالی که روش او مخالف سیره پادشاهان است! آیه فوق نازل شد و این حقیقت را روشن ساخت که روش پیامبر اسلام روش همه پیامبران پیشین بوده است. در چند آیه قبل یکی از بهانه جویی های مشرکان را به این عنوان که چرا پیامبر اسلام غذا می خورد و در بازارها راه می رود، آمده بود و جوابی اجمالی و سر بسته برای آن گفته شد، آیه مورد بحث به همان مطلب بازگشته و پاسخی صریح تر و مشروح تر به آن می دهد و می گوید: (وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ إِلاّ إِنَّهُمْ لَیَأْکُلُونَ الطَّعامَ وَ یَمْشُونَ فِی الْأَسْواقِ وَ جَعَلْنا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَهً أَ تَصْبِرُونَ وَ کانَ رَبُّکَ بَصِیراً، وَ قالَ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلائِکَهُ أَوْ نَری رَبَّنا لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِیراً) ؛ «ما هیچ یک از رسولان را قبل از تو نفرستادیم مگر اینکه همه آن ها از جنس بشر بودند، غذا می خوردند و در بازارها راه می رفتند» (و با مردم حشر و نشر داشتند)».(1)

نتیجه:

حصر این گونه آیات نسبی و اضافی است و ظاهرا انحصار مطلق انسان در نبوت را نمی رساند. و کاربرد کلمه رسول در قرآن گاهی به معنای اصطلاحی به معنای پیامبران از جنس انسان به کار رفته است و گاهی به معنای لغوی برای فرشتگان و اجنه به کار رفته است. بنابر این اطلاق معنای کلمه بر آن ها نیز جایز است و بیان شد که یک دسته از آیات به معنای اصطلاحی و دسته دیگر به معنای لغوی رسول اشاره دارد پس تعارضی با هم دیگر ندارند. و نیز دلیل قطعی بر منع وجود پیامبرانی در میان جنیان نداریم و حصر آیات نسبی است که در برابر شبهه مشرکان بیان شده است.

منابع جهت مطالعه بیش تر

1. تفاسیر مختلف در ذیل آیات یوسف/ 109؛ انبیا/ 8؛ انعام/ 130؛ هود/ 69 و حج/ 75.

2. جهان نامرئی جن، حسین (کمال الدین) رضوی حائری، قم، کرانه عشق، 1389.

3. مطالعات قرآنی و روایی درباره جن، گردآوری موسسه فرهنگی موعود عصر (عج)، تهران، موعود عصر (عج)، 1390.