آیا قرآن برده داری را پذیرفته است یا آیات برده داری نسخ شده است ؟

 اول. آیاتی که واژه «عبد» و مشتقات به معنای بردگی کار رفته است 5 مورد؛ (بقره/ 178 و 221؛ نور/ 32؛ نحل/ 75 و شعراء/ 22) 

دوم. آیاتی که از «رقبه» سخن گفته شده است 4 مورد؛ (نساء/ 92؛ مائده/ 89؛ مجادله/ 3 و بلد/ 13) 

 سوم. آیاتی که از ملکیت بردگان سخن گفته شده است 13 مورد؛ (نساء/ 3، 24، 25 و 36؛ نحل/ 71؛ مؤمنون/ 6؛ نور/ 31-33؛ روم/ 28؛ احزاب/ 50، 52 و 55 و معارج/ 30) البته در قرآن تعبیر «اَمه و اماء» نیز وجود دارد که معمولاً با آیات فوق تداخل دارد.

1 - به رسمیت شناختن حقوق انسانی بردگان 1/1 - حق ازدواج دارند: (وَ أَنْکِحُوا الْأَیامی مِنْکُمْ وَ الصّالِحِینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَراءَ یُغْنِهِمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ)1 ؛ «و افراد بی همسرتان و شایستگان از بندگانتان و کنیزانتان را به ازدواج (یکدیگر) در آورید؛ اگر نیازمند باشند، خدا از بخشش خود آنان را توانگر می سازد؛ و خدا گشایشگری داناست». 1/2 - حق مهریه دارند: (وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ)1 ؛ «مَهرشان را به طور پسندیده (طبق عرف، به خود) ایشان بدهید». 1/3 - حق قصاص دارند: (الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ)2 ؛ «آزاد عوض آزاد، و بنده عوض بنده».

2 - جلوگیری از بدرفتاری با کنیزان 2/1 - کنیزان را به اعمال منافی عفت مجبور نکنید: (وَ لا تُکْرِهُوا فَتَیاتِکُمْ عَلَی الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً)3 ؛ «کنیزان جوان سال خود را اگر پاکدامنی را می خواهند، بر تجاوزکاری (زنا) وامَدارید». 2/2 - ازدواج کنیزان بدون اجازه اهل آنان نباشد: (فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ)4 ؛ «پس آنان را با رخصت خانواده شان به همسری در آورید».

3 - تخفیف در مجازات: (مجازات کنیزان نصف افراد آزاد است) (فَإِنْ أَتَیْنَ بِفاحِشَهٍ فَعَلَیْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَی الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ)5 ؛ «پس بر آنان نیمی از عذاب (و مجازاتی) است که بر زنان پاک دامن (آزاد) است».

 تذکر: شاید این مطلب به خاطر محدودیت ها و مشکلات خاص آنها بوده است.

4 - قرار دادن راهکارهایی برای آزادی بردگان: 4/1 - مکاتبه (خرید آزادی خویش یعنی آزادی برده بر اساس قرارداد بین او و مالکش) (فَکاتِبُوهُمْ)6 ؛ «پس با آنان مکاتبه کنید (قرارداد ببندید)». 4/2 - آزادی بردگان کفاره قتل خطاء (نساء/ 92) 4/3 - آزادی بردگان کفاره روزه (بقره/ 184) 4/4 - آزادی بردگان کفاره قسم (مائده/ 89) 4/5 - آزادی بردگان کفاره ظهار (مجادله/ 3) 4/6 - آزادی بردگان از مصادیق نیکی است و ثواب دارد (بقره/ 177) 4/7 - آزادی اسیران به صورت مجانی یا با پرداخت فدیه (عوض) (محمد/ 4)

 البته این عوض که از طرف رهبر مسلمانان مشخص می شود نوعی غرامت جنگی است و قرآن با این دستور سرچشمه اصلی پیدایش بردگان جدید را مسدود کرد. آیت الله مکارم شیرازی در مورد آیات بردگان در قرآن می نویسند: «گرچه در قرآن مجید، مسأله «استرقاق» (برده گیری و برده داری) به عنوان یک دستور حتمی در مورد اسیران جنگی نیامده است ولی انکار نمی توان کرد که احکامی در قرآن برای بردگان ذکر شده است».(1)

 ب) نسخ به چند معناست 

 1 - نسخ در اصطلاح علوم قرآن، که به معنای جایگزین شدن حکم جدید به جای حکم قبلی است (زمان حکم اول به اتمام رسیده است) مثل تغییر قبله که در قرآن آمده است و آیه دستور می دهد به طرف مسجد الحرام نماز بخوانید و این حکم جایگزین حکم قبلی شد که در سنت پیامبر صلی الله علیه و آله در اوایل اسلام وجود داشت و مسلمانان به طرف بیت المقدس نماز می خواندند. (قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَهً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا یَعْمَلُونَ)1 ؛ 

لازم به یادآوری است که نسخ اصطلاحی نزد قرآن پژوهان سه معنا وجود دارد (نسخ حکم بدون آیه - نسخ آیه بدون حکم - نسخ آیه و حکم) که مورد اول پذیرفته شده و دو مورد دیگر مردود اعلام شده است. و نیز وجود آیه ناسخ در قرآن مورد قبول مفسران است (مثل آیه قبله که ذکر شد) اما در مورد وجود منسوخ اختلاف نظر هست و برخی افراد وجود این گونه نسخ را تا ده ها مورد پذیرفته اند و برخی یک مورد را قبول کرده اند و برخی به کلی وجود آن را در قرآن منکر هستند.(1) 

 تذکر: این معنای نسخ در مورد آیات بردگان را کسی ادعا نکرده است. 2 - نسخ تمهیدی؛ نسخ در این اصطلاح به معنای آن است که قرآن یک عادت، روش و سنت غلط را به شیوه گام به گام از جامعه بر می دارد. این معنای نسخ مورد قبول آیت الله معرفت قرار گرفته و در مورد آیات بردگان پذیرفته اند.(2) به این معنا که قرآن در شرایطی نازل شد که مسأله بردگی در نظام اقتصادی، نظامی و اجتماعی عربستان بلکه در سطح جهان آن روز حضور مؤثر داشت و حذف یک باره آن موجب تنش های اجتماعی، اقتصادی و نظامی می شد. چرا که از طرفی بخش اعظم نیروی کار جامعه را بردگان تشکیل می دادند و بخش عظیمی از سرمایه ثروتمندان جامعه به شمار می آمدند و اسیران جنگی و عدم امکان نگهداری آن ها در یک جا و نیاز غذا، مسکن و پوشاک بردگان و اسیران یک واقعیت بود که یکبار حل نمی شد. 

از این رو قرآن کریم با اتخاذ سیاست گام به گام در چند مرحله با مسأله برده داری برخورد کرد.

اول حقوق بردگان را به رسمیت شناخت؛ 

دوم از ظلم به آن ها جلوگیری کرد؛

سوم برای آن ها تسهیلاتی قرار داد؛

چهارم آزادی آن ها را کفاره گناهان قرار داد؛

پنجم مسلمانان را تشویق به آزادی آنان کرد.

این مطلب در سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام نیز به صورت های مختلف وجود داشته است. به این صورت که آنان نیز به رفتار نیکو با بردگان سفارش کرده و مکرر اقدام به آزادی بردگان کرده اند.(1)

نتیجه این اقدامات آن شد که طی چند قرن مسأله برده داری از جامعه مسلمانان رخت بر بست بدون این که نیاز به قیام و خونریزی بردگان و قانون منع برده داری باشد. (در حالی که در قیام بردگان حدود شش میلیون برده کشته شدند و تا سال 1840 م در انگلستان و تا سال 1848 م در فرانسه و در سال 1865 م در آمریکا برده داری وجود داشت و در سال 1890 م در کنگره بروکسل اعلامیه الغای بردگی در سراسر جهان اعلام شد.(2) 3 - نسخ مشروط؛ نسخ در این اصطلاح به این معناست که یکی از احکام قرآن در شرایطی فعلیت دارد و در شرایط دیگر بالقوه می شود و حکم دیگری جاری می شود و هرگاه شرایط نخستین بازگشت حکم اول جاری می شود. برای مثال در شرایط مکه که مسلمانان در ضعف هستند قرآن دعوت به «گذشت» (صفح) نسبت به مشرکان می کند. 

(وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمانِکُمْ کُفّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتّی یَأْتِیَ اللّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ)1 ؛ «بسیاری از اهل کتاب، بعد از آن که حق برایشان آشکار شد، از روی حسدی که در جانشان بود، آرزو می کردند که شما را بعد از ایمان آوردنتان، به [حال] کفر بازگردانند؛ پس [آنها را] ببخشید و درگذرید، تا خدا فرمان خویش را بیاورد؛ که خدا بر هر چیزی تواناست». 

و در شرایط مدینه که مسلمانان با قدرت هستند. مسلمانان را به دفاع و جهاد با مشرکان فرا می خواند. (وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَما کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیاءَ حَتّی یُهاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لا نَصِیراً)2 ؛ 

یعنی هر دو حکم مشروط است اگر هرگاه شرایط مکه برای مسلمانان وجود داشت حکم آیات صفح اجرا می شود و اگر شرایط مدینه وجود داشت حکم آیات قتال جاری می شود. در مورد برده داری نیز اصل حکم برده داری نسخ (به اصطلاح علوم قرآنی سنتی) نشده است بلکه نسخ مشروط شده است یعنی اگر شرایطی مثل شرایط صدر اسلام دوباره بر جهان حاکم شود و کفار اسیران جنگی مسلمانان را به بردگی بگیرند (با اینکه روح تعالیم قرآن بر اساس آزادی انسان و نفی بردگی است اما) به اقتضای شرایط همان قوانین بردگی صدر اسلام در مورد اسیران کافران حربی اجرا می شود. 

 نتیجه در قرآن از برده گیری ذکری به میان نیامده است و در مورد برده دارای نیز با اصل آن مخالف است هر چند که آن را به عنوان یک واقعیت اجتماعی پذیرفته است و آن را بیماری اجتماعی می داند که نمی توان یکباره معالجه کرد از این رو با نسخ تمهیدی کم کم آن را بر طرف کرد. یعنی برده داری را پذیرفت و قانون مند کرد تا به تدریج آن را ریشه کن کند.

پی‌نوشت‌ها

• ۱- تفسیر نمونه، ج 21، ص 431.
• ۲- ر. ک: البیان، آیت الله خویی؛ التمهید، آیت الله معرفت و کتب علوم قرآن دیگر.
• ۳- شبهات و ردود، آیت الله معرفت، ص 150-170.
• 4- عن ابی عبدالله علیه السلام: ولقد اعتق علی علیه السلام الف مملوک لوجه الله عزوجل. وسائل الشیعه، ج 23، ص 10.
• 5- تفسیر نمونه، ج 21، ص 432.

• منبع: شبهات روزآمد/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی]؛ زیر نظر محمدعلی رضایی اصفهانی.قم: انتشارات پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، 1391