چرا در آیه 56 سوره اعراف، خبر اسم مؤنث، مذکر آمده است؟
۱۱ مهر ۱۴۰۵ 0 معارف
طبق ساختار زبان عرب خبر باید با مبتدا مطابقت داشته باشد یعنی اگر مبتدا مفرد بود خبر نیز باید مفرد باشد. هم چنین اگر مبتدا یا اسم نواسخ مؤنث بود خبر نیز باید مؤنث باشد. ولی سه آیه در قرآن است که این قاعده در آن ها رعایت نشده است زیرا اسم نواسخ مؤنث است ولی خبر آن ها مذکر است بنابراین نتیجه می گیریم که قرآن از اضطراب متن برخوردار است و از درجه اعتبار ساقط است و نمی تواند از طرف خداوند باشد. در این جا سه آیه را ذکر می کنیم.
1 - (وَ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللّهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ)1 ؛ «و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید و او را با ترس و امید بخوانید؛ که رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است».
رحمت = مؤنث؛ قریب = مذکر
2 - (یَسْئَلُکَ النّاسُ عَنِ السّاعَهِ قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللّهِ وَ ما یُدْرِیکَ لَعَلَّ السّاعَهَ تَکُونُ قَرِیباً)2 ؛ «مردم از تو درباره ی ساعت (= رستاخیز) می پرسند، بگو: «علم آن فقط نزد خداست.» و چه می دانی شاید ساعت (= رستاخیز) نزدیک باشد».
تکون = ضمیر هی مؤنث؛ قریبا = مذکر
3 - (اللّهُ الَّذِی أَنْزَلَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ وَ الْمِیزانَ وَ ما یُدْرِیکَ لَعَلَّ السّاعَهَ قَرِیبٌ)3 ؛ «خدا کسی است که کتاب را به حق فروفرستاد و (نیز) ترازو را. تو چه می دانی؟
شاید ساعت (= رستاخیز) نزدیک باشد!».
الساعه = مؤنث؛ قریب = مذکر.
*پاسخ
مقدمه
مبتدا و خبر در زبان عربی همان «نهاد و گزاره» در زبان فارسی است. اما در زبان عربی تفاوت هایی با زبان فارسی دارد. در زبان عربی بین مبتدا و خبر باید هماهنگی و تطابق وجود داشته باشد. هماهنگی و تطابق انواعی دارد.
1 - مطابقت در مفرد، تثنیه و جمع
2 - مطابقت در مذکر و مؤنث
نحویون هماهنگی بین مبتدا و خبر را لازم دانسته اند هم چنین هماهنگی بین اسم نواسخ و خبر آن ها که آیات مورد بحث از این قبیل هستند.
به عنوان نمونه شیخ رضی الدین استرآبادی در کتاب شرح کافیه ابن حاجب(1) و مصطفی غلایینی در جامع الدروس العربیه(2) تصریح به این هماهنگی و تطابق دارند. بنابراین مطابقت بین اسم و خبر ضروری و لازم است.
ما در این فقط آیه 56 سوره اعراف را ذکر می کنیم که نتیجه و نظر نهایی آن در دو آیه دیگر نوشتار نیز جاری است.
دیدگاه ها
علمای علم نحو و زبان عرب در پاسخ به این شبهه به دو گروه تقسیم شده اند
الف) کسانی مثل زجاج که نظرگاه خود را کلمه «رحمت» قرار داده اند، ایشان در پاسخ این سؤال این گونه پاسخ می گویند.
1 - «رحمت» به معنای «عفو و غفران» است.(1) در واقع «رحمت» را حمل بر معنای آن کرده است. و این نظریه را «نُحّاس» در کتاب خود «اعراب القرآن» ترجیح بر نظرات دیگر داده است.(2)
2 - بر اساس نظر نصر بن شمیل «رحمت» مصدر است و طبق قواعد نحوی در مصدر مذکر و مؤنث یکسان است و تفاوتی ندارد(3) بنابراین تطابق در این آیه حاصل است.
3 - یکی از احکام باب اضافه این است که مضاف می تواند از مضاف الیه «مذکر بودن یا مؤنث بودن» را کسب نماند. بنابراین اگر مثلاً مضاف مؤنث بود و مضاف الیه مذکر بود مضاف در حکم مذکر می شود و می توان برای آن (خبر، صفت، حال و...) مذکر آورد مثل این شعر شاعر عرب:
«إناره العقل مکسوف بطوع هوی» (4)...
أناره = مبتدا و مضاف و مؤنث؛ مکسوف = خبر و مذکر
در این شعر «إناره» مؤنث است و «العقل» مذکر و «إناره» از «العقل» کسب مذکر بودن را کرده در نتیجه خبر آن «مکسوف» مذکر آمده است.
این قاعده را تمام علماء و أدباء زبان عرب ذکر کرده اند و به طوری واضح است که ذکر آن در همین اندازه کافی است.
نظر و دیدگاه «سیبویه» در ترکیب این آیه بر اساس همین قاعده است او می گوید: «رحمت» اضافه به «الله» که مذکر است شده و از «الله» امتیاز مذکری را
گرفته است در نتیجه با «رحمت» همانند یک کلمه مذکر برخورد می شود لذا خبر آن مذکر آمده است و تطابق بین مبتداء و خبر حاصل است.(1)
4 - «رحمت» زائده واقع شده است طبق این نظریه آیه این طور است (ان الله قریب...) ابن هشام و آلوسی این نظر را مردود می دانند.(2)
5 - «رحمت» مؤنث مجازی است و در مؤنث مجازی مذکر و مؤنث یکسان است. این نظر جوهری است.(3) باید گفت که کسانی که کلمه «رحمت» را مورد توجه قرار داده اند اشکالاتی بر آنان وارد شده است. هم چنین نظرات دیگری نیز در مورد کلمه «رحمت» وجود دارد که ما در مقام بررسی و نقد آنان نیستیم.
ب) گروهی که نظرگاه خود را معطوف به کلمه «قریب» کرده اند، ایشان این راه حل ها را ذکر کرده اند.
1 - «قریب» صفت برای موصوف محذوف است بدین صورت؛ «ان رحمت الله شیء او امر قریب».(4)
2 - «قریب» فعیل به معنای فاعل است اما در این جا همانند فعیل به معنای مفعول است که «تاء» به آن ملحق نشده است.(5)
3 - «قریب» فعیل به معنای «نسب» است یعنی «ذات قرب» چنان که خلیل بن احمد فراهیدی در مورد حائض گفته «ذات حیض».(6)
4 - «قریب» مصدر است و طبق قواعد نحو در مصدر مذکر و مؤنث تفاوتی ندارد و هماهنگی حاصل است. ابن قیم در تفسیر خود این دو نظریه را ردّ می کند.(1)
5 - «قریب» بر وزن فعیل به معنای مفعول است مثل «قتیل» که این طور گفته می شود «رجل قتیل و إمراه قتیل» در این موارد مذکر و مؤنث به یک صورت می آید. آلوسی در تفسیر خود این نظریه را رد می کند و می گوید: در این جا فعیل به معنای فاعل است نه مفعول.(2)
6 - فرّاء می گوید: «قریب» و «بعید» اگر در نسبت فامیلی به کار رود حتماً باید با موصوف خود مطابقت داشته باشد یعنی باید گفته شود: زیدٌ قریبٌ منی - (هر دو مذکر) و فاطمه قریبهٌ منی - (هر دو مؤنث) اما اگر در مسافت اعم از مکانی و زمانی به کار رود می توان هم مذکر آورد و هم مؤنث زیرا «قریب و بعید» قائم مقام «مکان و زمان» هستند و این دو مذکر هستند.(3) در ادامه، او استناد به شعر شاعر معروف عرب به نام «عروه بن حزام العذری» می کند.
عشیه لا عفراء منک قریبهُ فتدنو ولاعفراء منک بعیدُ(4)
دو کلمه قریبه و بعید در «مسافت» به کار رفته اند. اما یکی مؤنث و دیگری مذکر آمده است در این سه آیه «قریب» برای مسافت است بنابراین از نگاه زبان عرب هیچ خطای نحوی درآن نیست و مطابقت بین «رحمت» و «قریب» حاصل است.
«فرّاء» برای اثبات ادعای خود، به آیه 83 سوره هود استناد می کند.
(مُسَوَّمَهً عِنْدَ رَبِّکَ وَ ما هِیَ مِنَ الظّالِمِینَ بِبَعِیدٍ) ؛ «در حالی که (سنگ ها) نزد
پروردگارت نشان دار بودند؛ و آن، از ستمکاران دور نیست»
آیه رابطه با عذاب قوم لوط است که می فرماید: مرجع در ضمیر «هی» دو احتمال وجود دارد: یکی «الحجاره» یعنی آن سنگ ها نسبت به ظالمین دور نیستند و احتمال دیگر «ارض و دیار قوم لوط» است یعنی سرزمین قوم لوط از سرزمین شما مکه بُعد مسافتی ندارد، دور نیست. بنابراین در این آیه «هی» اسم «مای شبیه به لیس» و مؤنث است و «بعید» خبر برای «ما» و مذکر است.
در نگاه ظاهری در این آیه تطابق اسم و خبر رعایت نشده است مثل سه آیه مذکور اما با دقت نحوی و زبانی عرب هیچ ایرادی در آیات نیست.
بنابراین آیات مورد بحث از نگاه دانش و نحو عرب هیچ مخالفتی با قواعد نحوی ندارد.
نتیجه: با توجه به کلمه «رحمت» و «قریب» توجیهاتی شده که می تواند راه گشا باشد و مشکل را حل کند، اما جواب های آنان دارای اشکالاتی است. بهترین جوابی که می تواند شبهه سه آیه را برطرف کند جواب «فرّاء» است.
منابع برای مطالعه بیش تر
1. الدر المصون فی علوم الکتاب المکنون، احمد بن یوسف معروف به «السمین الحلبی»، دارالقلم، دمشق.
2. حاشیه القونوی بر تفسیر بیضاوی، عصام الدین اسماعیل بن محمد، دارالکتب العلمیه، بیروت.
3. مجمع البیان، الطبرسی، امین الاسلام أبو علی الفضل بن حسن، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت.
4. البحر المحیط، اندلسی، محمد بن یوسف أبوحیان، دارالکتب العلمیه، بیروت.
5. الاشباه والنّظائر فی النحو، السیوطی، امام جلال الدین، المکتبه العصریه، بیروت.
6. الکشاف، الزمخشری، محمود بن عمر، دارالکتب العربی، بیروت.
پی‌نوشت‌ها
- ۱-الاسترآبادی، رضی الدین، شرح کافیه ابن جاحب - تحقیق امیل بدیع یعقوب، ج 3، ص 140.
- ۲- غلایینی، جامع الدروس العربیه، الجزء الثانی، ص 353.
- ۳- قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ج 7، ص 227.
- ۴- نحّاس، اعراب القرآن، ج 2، ص 139.
- ۵- ثعلبی نیشابوری، الکشف والبیان عن تفسیر القرآن، ج 4، ص 241.
- ۶- ابن هشام انصاری، مغنی اللبیب عن کتب الاعاریب، باب رابع، ص 170.
- ۷-ثعلبی نیشابوری، الکشف والبیان عن تفسیر القرآن، ج 4، ص 241.
- ۸- آلوسی، روح المعانی، ج 4، ص 380.
- ۹-ج 7، ص 228.
- ۱۰-انوار التنزیل و اسرار التأویل، ج 3، ص 16.
- ۱۱- قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ص 381.
- ۱۲- همان، ص 382.
- ۱۳- ابن القیم، تفسیر القیم، ص 275.
- ۱۴-آلوسی، روح المعانی، ج 4، ص 381.
- ۱۵- معانی القرآن، ج 1، ص 381-380.
- ۱۶-فرّاء، معانی القرآن، ج 1، ص 381-380.
- منبع: شبهات روزآمد/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی]؛ زیر نظر محمدعلی رضایی اصفهانی.قم: انتشارات پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، 1391
کانال قرآن و حدیث را درشبکه های اجتماعی دنبال کنید.
