آیا حضرت ابراهیم بت ها را نابود کرد یا خیر؟

در سوره 21 (انبیاء) ابراهیم با مردمش به طور جدی مقابله می کند و حتی بت های آن ها را می شکند در سوره 19 (مریم) وقتی ابراهیم به دلیل صحبت کردن علیه بت ها توسط پدرش به سنگسار شدن تهدید می شود، سکوت می کند و نه تنها مقابله ای نمی کند بلکه گویا منطقه را نیز ترک می گوید.

 

پاسخ

مقدمه

برای فهم و تفسیر آیات قرآن به ویژه در مسایل تاریخی لازم است که مجموعه آیات با توجه به ترتیب نزول تفسیر قرآن به قرآن شود، وگرنه ممکن است تعارض به نظر آید. در این جا نیز همین مسأله اتفاق افتاده است چون شبهه کننده به این نکته توجه نکرده است. برای رسیدن به پاسخ واژه «عزل» و «جذاد» را بررسی و دو دسته آیات را از نگاه تفاسیر تحلیل می کنیم. مفهوم شناسی واژه اعتزال و جُذاد آنچه از معنی لغوی اعتزال فهمیده می شود دوری گزیدن است ممکن است این دوری گزیدن قلبی باشد یعنی شخص موافق اعمال گروهی نباشد و ممکن است این دوری گزیدن با فاصله مکانی باشد یعنی محل زندگی فاصله داشته باشد. آن چه از معنی لغوی اعتزال به دست می آید هر دو دوری گزیدن را شامل می شود.(1) اما در مورد جذاد کتب لغت شکستن چیزهای سخت را معنی لغوی آن دانسته اند. البته به خصوص شکستن قطعه های نقره و یا سنگ های طلا نیز جذاد گفته اند و شاید بتوان نتیجه گرفت که بت ها از جنس طلا یا نقره بوده اند.(2)

1 - خداوند در سوره مریم درباره حضرت ابراهیم علیه السلام می فرماید. (قالَ أَ راغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِی یا إِبْراهِیمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّکَ وَ اهْجُرْنِی مَلِیًّا قالَ سَلامٌ عَلَیْکَ سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی إِنَّهُ کانَ بِی حَفِیًّا وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ وَ أَدْعُوا رَبِّی عَسی أَلاّ أَکُونَ بِدُعاءِ رَبِّی شَقِیًّا)3 ؛ «گفت: «ای ابراهیم! آیا تو از معبودهای من روی گردانی؟! اگر (از این کار) دست برنداری، تو را سنگسار می کنم! و برای مدّتی طولانی از من دور شو!» * (ابراهیم) گفت: «سلام بر تو! من بزودی از پروردگارم برایت تقاضای عفو می کنم چرا که او همواره نسبت به من مهربان بوده است! * و از شما، و آنچه غیر خدا می خوانید، کناره گیری می کنم و پروردگارم را می خوانم و امیدوارم در خواندن پروردگارم بی پاسخ نمانم!».(3)

اما در سوره انبیاء اشاره به شکستن بت ها می کند. جالب اینکه اولاً «آزر» حتی مایل نبود تعبیر انکار بت ها و یا مخالفت و بدگویی نسبت به آنها را بر زبان آورد، بلکه به همین اندازه گفت: «آیا تو روی گردان از بت ها هستی» مبادا به بت ها جسارت شود، ثانیا به هنگام تهدید ابراهیم؛ او را به سنگسار کردن تهدید نمود، آن هم با تاکیدی که از «لام» و «نون تأکید ثقیله» در «لارجمنک» استفاده می شود و می دانیم سنگسار کردن یکی از بدترین انواع کشتن است.(1) ثالثا به این تهدید مشروط قناعت نکرد بلکه در همان حال ابراهیم را وجودی غیر قابل تحمل شمرد و به او گفت برای همیشه از نظرم دور شو (کلمه ملیا از ماده املاء به معنی مهلت دادن طولانی آمده است(2) و در اینجا مفهومش آنست که برای مدت طولانی یا همیشه از من دور شو). این تعبیر بسیار توهین آمیزی است که افراد خشن نسبت به مخالفین خود به کار می برند و در فارسی گاهی به جای آن «گورت را گم کن» می گوییم، یعنی نه تنها خودت برای همیشه از من پنهان شو، بلکه جایی برو که حتی قبرت را هم نبینم.(3) 

 (قالَ سَلامٌ عَلَیْکَ سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی إِنَّهُ کانَ بِی حَفِیًّا)4 . این آیه از یک سو، ادب ابراهیم را در مقابل آزر نشان می دهد، که او گفت: از من دور شو، ابراهیم هم پذیرفت، و از سوی دیگر قاطعیت او را در عقیده اش مشخص می کند که این دوری من از شما به این دلیل نیست که دست از اعتقاد راسخم به توحید برداشته باشم، بلکه به خاطر عدم آمادگیتان برای پذیرش حق است و لذا من در اعتقاد خودم هم چنان پا بر جا می مانم.(4) آری ابراهیم در پاسخ تهدید پدر(5) و از خود راندن وی، جز «سلام علیک» سخن دیگری نگفت؛ یعنی هرگز از من به تو گزند و آزار و اذیّتی نخواهد رسید، بلکه از ناحیه من سالم می مانی، ازخدا خواهم خواست تا تو را ببخشاید و از کیفرت درگذرد، خداوند مقرر فرموده که لطفش شامل حالم گردد و دعایم را مستجاب گرداند.(1)

2 - (وَ تَاللّهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنامَکُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِینَ فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاّ کَبِیراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَیْهِ یَرْجِعُونَ)2 ؛ «و به خدا سوگند! پس از آن که پشت کرده، روی برتافتید، قطعاً برای بتانتان نقشه می کشم * و آن (بت) - ان را قطعه قطعه کرد، مگر بزرگشان را، تا شاید آنان به سویش بازگردند».

روزی که مردم برای انجام مراسم دینی خود همه به خارج شهر رفته بودند ابراهیم علیه السلام به عذر کسالت، از رفتن با آنان تخلف نمود و تنها در شهر ماند، وقتی شهر خلوت شد به بت خانه شهر درآمده و همه بت ها را خرد نمود و تنها بت بزرگ را گذاشت شاید مردم به طرف او برگردند. وقتی مردم به شهر بازآمده و از داستان با خبر شدند در صدد جستجوی مرتکب آن برآمده سرانجام گفتند: این کار همان جوانی است که ابراهیم نام دارد.

نتیجه گیری

درجواب پرسش اصلی باید چنین گفت که قرآن کریم ماجرای حضرت ابراهیم را بر اساس وقوع خارجی آن بیان کرده است چنان که از ترتیب نزول سور چنین بر می آید مثلا سوره مریم بر اساس ترتیب نزول، سوره 44، انعام سوره 55 و انبیاء سوره 73 می باشد در حالی که ترتیب فعلی به ترتیب 19، 21 و 6 است.(2) حضرت ابراهیم در جایی غیر از محل زندگی آزر، زندگی می کرده است و پس از آن به محضر آزر رسید و دید که او بت ها را پرستش می کند در نتیجه به او اعتراض کرد این اعتراض حضرت ابراهیم در واقع آغاز و شروع مبارزه با بت پرستی است به دلیل آنکه حضرت ابراهیم، امید به یکتا پرستی آزر دارد و حتی وعده استغفار نیز می دهد(1) لذاست که آزر او را به سنگسار شدن تهدید می کند و حضرت ابراهیم با ملایمت با او رفتار می کند، و پس از گذشت مدت زمانی، حضرت ابراهیم می بیند که آزر و قومش دست از بت پرستی بر نمی دارد، آن وقت بر اساس آیاتی از سوره انبیاء دست به اقدام عملی زده و بت ها را می شکند.

بنابراین اگر حضرت ابراهیم در سوره مریم با آزر مدارا می کند به خاطر آن است که اولا آغاز شروع دعوت است.(2) ثانیاً چنانچه در تفسیر نمونه آمده است (امید به یکتاپرستی آزر دارد).(3) در اینکه حضرت ابراهیم بت ها را شکسته است شکی نیست چون آیات قرآن کریم بر آن صراحت دارد چنان که می فرماید. (وَ تَاللّهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنامَکُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِینَ. فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاّ کَبِیراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَیْهِ یَرْجِعُونَ. قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظّالِمِینَ)4 . البته بعضی از تفاسیر کناره گیری حضرت ابراهیم علیه السلام و ترک آن سرزمین را بعد از شکسته شدن بت ها توسط ایشان می دانند که او ناگزیر شد از سرزمین بابل بیرون رود و به سرزمین شامات رهسپار شود.(4)

طبق این تفسیر تعارض ظاهری هم از بین می رود.