آیا نسخ قرآن موجب تغییر و تحریف آن نمی شود؟ اقسام و معانی نسخ چیست ؟
۱۱ مهر ۱۴۰۵ 0 معارف
یکی از مباحث مهم و چالش برانگیز قرآنی مسأله نسخ است. از مهم ترین سوالات در مورد نسخ دلیل و حکمت وجود آیات منسوخه در قرآن
می باشد؛ به عبارت دیگر چرا در قرآن آیات منسوخه وجود داشته باشد تا موجب گمراهی یا اشتباه شود؟!
اهمیت بحث نسخ هنگامی روشن می شود که بپذیریم در قرآن آیاتی وجود دارد که به وسیله آیات دیگری نسخ شده اند. بنابراین یک محقق
قرآنی باید آیات ناسخ و منسوخ را بشناسد. هم چنان که فقیهی که در صدد استنباط احکام فقهی از قرآن می باشد، باید آیات ناسخ و
منسوخ را بشناسد تا بتواند در استنباط دچار اشتباه نشود.
مفهوم شناسی
الف) نسخ در لغت
نسخ در لغت معانی متعددی دارد که به آن ها اشاره می کنیم.
1 - زوال: «نَسْخ» در لغت یعنی زایل کردن چیزی به وسیله چیز دیگری که به دنبال آن می آید، مثل خورشید و سایه و هم چنین پیری
و جوانی، و گاهی از نسخ معنی از بین بردن و گاهی مفهوم اثبات کردن فهمیده می شود.(1) صرف زوال (از بین رفتن) بدون ازاله (از
بین بردن) را نسخ نمی گویند؛ مثلاً با فرا رسیدن ظلمت شب، روشنی روز زایل می شود، ولی چون ظلمت عدمی است و قدرت از بین بردن
آن را ندارد نمی گویند: ظلمت نور را نسخ کرد.(2)
«نسخ الشّیب الشّباب» یعنی پیری جوانی را برد.
2 - نقل: نسخ به معنای نقل نیز آمده مثلا وقتی گفته می شود: «نسخت الکتاب» یعنی عبارت کتاب را به جای دیگر نقل کردم.(1) یکی
دیگر ازمعانی کلمه نسخ، نقل یک نسخه کتاب به نسخه ای دیگر است، و این عمل را از این جهت نسخ می گویند، که گویی کتاب اولی را
از بین برده، و کتابی دیگر به جایش آورده اند، و به همین جهت در آیه: (وَ إِذا بَدَّلْنا آیَهً مَکانَ آیَهٍ، وَ اللّهُ
أَعْلَمُ بِما یُنَزِّلُ، قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ، بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ)2 ؛ «و هنگامی که آیه ای را به
آیه دیگر مبدّل کنیم [حکمی را نسخ نماییم] - و خدا بهتر می داند چه حکمی را نازل کند - آنها می گویند: «تو افترا می بندی!»
امّا بیشترشان (حقیقت را) نمی دانند» بجای کلمه نسخ کلمه تبدیل آمده.
ب) نسخ در اصطلاح
در اصطلاح بین علماء در معنای اصطلاحی نسخ اختلاف نظر دیده می شود.
1 - بیان انتهای حکم
شیخ طوسی رحمه الله می نویسد: استعمال لفظ نسخ در معنای اصطلاحی بر خلاف معنای لغوی آنست، گرچه در بین آن دو، تشابهی نیز هست
چون وقتی می گویند: حدیث دلالت می کند، که حکمی که قبلا ثابت بود و توسط بعضی از احادیث، مشروع گشته بود فعلا زایل و برطرف
شده است و چون حکم سابق، قطع نظر از حدیث متأخر ثابت می ماند، پس حدیث متأخر زایل کننده آنست. چون نسخ، در واقع دفع و بیان
کننده انتهای حکم است نه رفع و زایل کننده حکم سابق.(2)
2 - بیان مدت حکم: سیوطی می گوید نسخ عبارت است از بیان مدت حکم.(1)
3 - رفع حکم ثابت و دایم: برخی دیگر از محقیقن متاخر نسخ را این چنین تعریف کردند: نسخ عبارت است از رفع حکم ثابت و دایم؛
یعنی برداشتن حکمی که در ظاهر دایمی و همیشگی است.(2)
4 - جایگزینی حکمی به جای حکم دیگر
آیت الله معرفت درباره نسخ می نویسد: «در گذشته نسخ معنای گسترده تری از مفهوم کنونی آن داشت؛ یعنی هرگونه تغییر در حکم
پیشین را نسخ می گفتند، در حالی که امروزه منظور از نسخ اصطلاحی جایگزین کردن حکم جدید به جای حکم قبلی است. بنابراین نسخ
نزد پیشینیان، تخصیص عام یا تقید اطلاق را نیز شامل می شد. ولی امروزه تنها به همان جایگزینی حکمی به جای حکم دیگر گفته می
شود، به این معنی که حکم سابق به کلی منسوخ و حکم ناسخ جای آن را بگیرد».(3)
5 - از بین بردن آثار آیات
علامه طباطبایی رحمه الله در مورد نسخ می نویسد: «نسخ باعث نمیشود که خود آیت نسخ شده به کلی از عالم هستی نابود گردد، بلکه
حکم در آن عمرش کوتاه است، چون به وضعی وابسته است که با نسخ، آن صفت از بین می رود».
و آن صفت صفت آیت، و علامت بودن است، پس خود این صفت به ضمیمه تعلیل ذیلش که می فرماید: (مگر نمیدانی که خدا بر هر چیز قادر
است)، به ما می فهماند که مراد از نسخ از بین بردن اثر آیت، از جهت آیت بودنش میباشد، یعنی از بین بردن علامت بودنش، با حفظ
اصلش، پس با نسخ اثر آن آیت از بین
می رود، و اما خود آن باقی است، اثر آن حکم تکلیفی و یا چیزی دیگر است.(1)
بررسی: بهترین تعریفی که برای نسخ شده این است که نسخ عبارت است از هر دلیل شرعی که دلالت کند بر اینکه مانند حکمی که به
دلیل اوّل ثابت شده در آینده ثابت نیست به گونه ای که اگر آن دلیل نبود حکم بر طبق دلیل اوّل در آینده نیز ثابت بود به شرط
اینکه دلیل دوّم با فاصله از دلیل اوّل آمده باشد.(2)
به تعبیر دیگر نسخ - در اصطلاح کنونی - عبارت است از «رفع حکم سابق، که بر حسب ظاهر اقتضای دوام داشته، به تشریع حکم لاحق،
به گونه ای که جای گزین آن گردد و امکان جمع میان هر دو نباشد».(3)
اقسام نسخ
نسخ در قرآن را به سه قسم تقسیم می شود:
1 - نسخ تنها در تلاوت آیه ای از آیات نه حکم آیه.
عده ای قایل شدند که تلاوت برخی از آیات قرآن نسخ شد ولی حکم آن باقی است، دلیل ادعایشان این است که آیه «الشیخ و الشیخه إذا
زنیا فارجموهما ألبته نکالا من اللّه واللّه عزیز حکیم» (پیر مرد و پیر زن هنگامی که زنا کردند حتما آنان را رجم کنید) می
باشد. یعنی آیه ای در قرآن وجود داشت که دلالت بر رجم زانی می کرد و حکم آن هنوز باقی است اما تلاوت آن نسخ شده است.(4)
خلیفه دوم اصرار داشت که این آیه از قرآن است و زید بن ثابت بی جهت آن را در قرآن ثبت نکرد و تا آخرین روز حیات خود بر همین
عقیده بود، گرچه هیچ
یک از صحابه از وی نپذیرفت. در قرآن کریم، تنها مسأله تازیانه زدن زانی (100 تازیانه) بر ارتکاب زنا مطرح است. ولی عمر عقیده
داشت که مسأله رجم و تازیانه زدن طبق آیه فرض شده نیز مطرح بوده است. ولی عبارت «شیخ و شیخه» به معنای پیرمرد و پیرزن است که
هرگاه مرتکب زنا شدند سنگ سار می شوند.(1)
نسخ تلاوت قرآن قابل قبول نیست، دلیل بر بطلان این قول [نسخ تلاوت] سخن خداوند تعالی است که می فرماید: (إِنّا نَحْنُ
نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ)2 ؛ «ما قرآن را نازل کردیم و ما بطور قطع نگهدار آنیم»
از این آیه روشن می
شود که نسخ هیچ چیزی از قرآن بعد از وفات حضرت محمد صلی الله علیه و آله روا نیست و اخباری که نقل شده اند، جملگی خبر واحد و
بی مقدارند و مهر صحت بر آنها نخورده است.(2)
2 - نسخ حکم آیه نه در تلاوت آن.
بدین معنا که در قرآن آیه ای باشد و محتوای آن که یک حکم شرعی است منسوخ گردیده باشد. این گونه نسخ - فی الجمله - مورد پذیرش
علما است و آن را به سه نوع تقسیم کرده اند.
الف) محتوای آیه به دلیل اجماع یا سنّت قطعی نسخ شده باشد.
ب) نسخ آیه به آیه دیگر ناظر به آن، صورت گرفته باشد.
ج) نسخ آیه به آیه دیگر که ناظر به آن نیست، انجام شده است جز آن که این نسخ به جهت تنافی میان دو آیه و به دلیل تأخّر آیه
دوم نسبت به آیه نخست محقق شده است.(3)
آیت اللّه خویی رحمه الله تنها صورت دوم را پذیرفته اند و برای صورت اول شاهدی نیافته و صورت سوم را ممتنع دانسته اند، زیرا
وجود آیات متنافی در قرآن کریم امکان ندارد. خدای متعال فرموده: (أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ
عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً)1 ؛ «آیا درباره قرآن نمی اندیشند؟! اگر از سوی غیر خدا بود،
اختلاف فراوانی در آن می یافتند»، در این آیه گوشزد می کند که در قرآن هیچ گونه دوگانگی و اختلاف میان آیات وجود ندارد. آیه
مذکور عدم وجود اختلاف را دلیل وحیانی بودن قرآن گرفته است به این معنا که اگر قرآن کلام بشر بود هر آینه تنافی بسیار در آن
راه می یافت.(1)
3 - نسخ تلاوت آیه و حکم آن(2)
به این معنی که آیه ای که متضمن حکمی شرعی بوده و مدتی مسلمانان آن را می خوانده اند و به حکمش عمل می نموده اند، تلاوت و
حکمش هر دو باطل شود و به طور کلی از صفحه وجود محو و نابود گردد.
از عایشه نقل شده، از آنچه نازل شد «عشر رضعات معلومات - ده نوبت شیر دادن معلوم» بود، سپس به «خمس رضعات معلومات - پنج نوبت
شیر دادن معلوم» نسخ شد، و پیغمبر وفات یافت در حالی که این ها جزیی از قرآن خوانده می شدند.(3)
از نظر علمای شیعه این نوع، ممنوع است چرا که ساحت مقدس قرآن مجید که هیچ گونه باطلی به حریم آن راه ندارد، از این نوع نسخ
که منجر به تحریف می گردد، منزه و و مبرّا است (لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ
مِنْ
حَکِیمٍ حَمِیدٍ)1 ؛ «که هیچ گونه باطلی، نه از پیش رو و نه از پشت سر، به سراغ آن نمی آید چرا که از سوی خداوند حکیم و
شایسته ستایش نازل شده است».
تذکرات
1 - در مورد این که آیات منسوخ در قرآن باشد اختلاف نظر هست. برخی افراد مثل سیوطی در الاتقان ده ها آیه را منسوخ می دانند.
آیت الله معرفت در التمهید، 7 آیه را می پذیرد و آیت الله خویی در التمهید یک آیه (مجادله/ 12) را می پذیرد و برخی قرآن
پژوهان مثل آیت الله معرفت در اواخر عمر منکر وجود نسخ در قرآن هستند.
2 - همان طور که گذشت نسخ سه معنا دارد و فقط یک معنای آن (نسخ حکم نه تلاوت آیه) چون مورد پذیرش علمای اسلام است که آن هم
مستلزم تحریف نیست چون آیه باقی می ماند. در ضمن همان طور که گذشت قرآن پژوهان معاصر در وجود آیات منسوخ در قرآن تردید
دارند.
3 - نوع دیگری از نسخ تحت عنوان نسخ مشروط توسط آیت الله معرفت مطرح است که می تواند در پاسخ گویی قرآن به شبهات و مسایل
جدید کمک کند که در اینجا از قلم قرآن پژوه معاصر دکتر محمد علی رضایی اصفهانی می آوریم.
در نسخ مشروط (تمهیدی - تدریجی) مقصود آن است که با تغییر شرایط، حکم سابق نسخ شود، ولی با اعاده شرایط گذشته، حکم منسوخ
قابل بازگشت باشد.
این قسم در حقیقت نسخ مطابق اصطلاحی مشهور نیست، بلکه احکام متعددی است که هر یک به شرایط خاصی بستگی دارد، و تغییر حکم با
تغییر شرایط لحاظ شده در متن حکم، نسخ شمرده نمی شود. بلکه صرفاً تغییر موضوع است که حکم آن
نیز تغییر می کند. این مقوله را نسخ مشروط می نامند چرا که رفع و اعاده حکم وابسته به شرایط است و نیز نسخ تدریجی و تمهیدی
گویند، چرا که ممکن است شارع برای برداشتن یک سنت یا حکم در چند مرحله اقدام کند و با فراهم آوردن مقدماتی حکم جدید را بیان
کند. همان طور که در تحریم شراب و نسخ برده داری می بینیم.
پیشینه: عنوان «نسخ مشروط» جدید است اما محتوای آن در آثار پیشینیان دیده می شود.
زرکشی (793 ق) از این مطلب با عنوان «نسأ» یاد کرده است ایشان معتقد است که اگر حکمی دارای سببی باشد و به خاطر آن سبب حکم
واجب شده باشد، اگر سبب آن از بین رفت، حکم آن نیز تبدیل به حکم دیگری می شود. و اگر سبب اول باز گردد حکم اول نیز باز می
گردد. و این همان «نسأ» است.(1)
ایشان به آیه (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ)2 مثال می زند که در آغاز دعوت اسلام نازل شد و بعد از
آن مسلمانان در مدینه توانمند شدند و خدا فرمان جهاد، امر به معروف و نهی از منکر صادر نمود. و اگر فرض شود روزی مسلمانان
ضعیف شوند همان حکم اول باز می گردد.
سپس ایشان نتیجه می گیرد که «بنابراین سستی ادعای کسانی که آیات جهاد را ناسخ آیات صلح و آرامش می دانند روشن می شود.(2)»
جلال الدین سیوطی (911-991 ق) نیز کلام مشابهی دارد و از آن با عنوان «منسأ» (طبق آیه 106 بقره) یاد می کند.(3) برخی دیگر از
دانشمندان نیز نسخ مشروط
را پذیرفته و برخی آیات منسوخ را از قبیل نسخ مشروط می دانند. از جمله صبحی صالح، عبدالکریم خطیب،(1) نصر حامد ابوزید.(2)
مرحوم آیت الله علامه معرفت، در کتاب گرانسنگ «التمهید فی علوم القرآن» جلد دوم مسأله نسخ را به صورت مفصل مورد بررسی قرار
داده است، و حقیقت نسخ، اقسام نسخ و شرایط و شبهات نسخ و موارد آن را بیان کرده است و در نهایت هفت مورد نسخ آیات قرآن را
پذیرفته اند. یعنی «آیه نجوی، آیه عدد مقاتلین، آیه الامتاع الی الحول، آیه التورات بالایمان، آیات الصفح، آیات المعاهده،
تدریجی بودن تشریع قتال». ولی ایشان در اواخر عمر در گفتارهای شفاهی در همان موارد نیز تشکیک می کردند، و فقط نسخ مشروط را
می پذیرفتند.
ایشان در کتاب «شبهات و ردود» مثال ها و موارد متعددی از نسخ مشروط را بیان کرده اند، از جمله مسأله ضرب زنان (فاضربوهن)،
برده داری، و به نوعی مسأله تعدد زوجات را از همین قبیل شمرده اند. و در مقالات منتشر نشده، آیات صفح (مزمل/ 10، حجر/ 85
و...) را، که مسلمانان را به در گذشتن از کفار و مشرکان فرا می خواند، از نوع نسخ مشروط می دانند چون آیات صفح در مکه و در
حال ضعف مسلمانان نازل شده که به وسیله آیات قتال که در مدینه نازل شده نسخ تدریجی شده است.
براساس نسخ مشروط، هر کدام از این احکام مخصوص شرایط و ظروف زمانی خاصی است که اگر همان شرایط تکرار شود، حکم قبلی باز می
گردد. پس در حقیقت نسخ مشروط، نسخ اصطلاحی نیست.(3)
پی‌نوشت‌ها
- ۱-مفردات الفاظ القرآن، ص 801.
- ۲- تسنیم، ج 6، ص 70.
- ۳- کتاب اقرب الموارد، ج 2، ماده نسخ، ص 1294 و کتاب مجمع البحرین ج 2، ماده نسخ، ص 443.
- ۴- عده الاصول، ج 2، ص 25.
- ۵- الإتقان فی علوم القرآن، ج 1، ص 648.
- ۶- گرامی، محمد علی، درس هایی از علوم قرآن، ص 205.
- ۷- علوم قرآنی، آیت الله معرفت، ص 248.
- ۸-المیزان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 250.
- ۹- مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 34.
- ۱۰-علوم قرآنی، معرفت، ص 251.
- ۱۱-روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج 1، ص 350.
- ۱۲-آیت الله معرفت، علوم قرآنی، ص 257.
- ۱۳-نجار زادگان، تحریف ناپذیری قرآن، ص 132.
- ۱۴-آیت الله معرفت، علوم قرآنی، ص 259.
- ۱۵- آیت الله خویی، البیان فی تفسیر القرآن، ص 285.
- ۱۶-رادمنش، آشنایی با علوم قرآنی، ص 184.
- ۱۷-الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج 2، ص 135.
- ۱۸- البرهان فی علوم القرآن، زرکشی، ج 2، ص 173.
- ۱۹-البرهان، همان.
- ۲۰- الاتقان، ج 2، ص 41.
- ۲۱-التفسیر القرآن الکریم، ج 1، ص 125.
- ۲۲-مفهوم النص، ص 123.
- ۲۳- ر. ک: نظریه نسخ مشروط، دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی.
- منبع: شبهات روزآمد/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی]؛ زیر نظر محمدعلی رضایی اصفهانی.قم: انتشارات پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، 1391
کانال قرآن و حدیث را درشبکه های اجتماعی دنبال کنید.
