چه کسی وحی را از طرف خداوند به حضرت محمد صلی الله علیه و آله نازل کرد؟
۱۴ مهر ۱۴۰۵ 0 معارفدر برخی از آیات قرآن آمده است که جبرئیل علیه السّلام وحی را به حضرت محمد صلی الله علیه و آله نازل می کند چنان که می فرماید: (قُلْ مَنْ کانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللّهِ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ وَ هُدیً وَ بُشْری لِلْمُؤْمِنِینَ )؛ (1)«بگو: «کسی که دشمن جبرئیل باشد پس (دشمن خداست؛ چرا) که او با رخصت (و فرمان) خدا آن [قرآن] را بر دل تو فرود آورد؛ در حالی که مؤیّد آنچه (کتاب های الهی) پیش از آن بوده و رهنمود و مژده برای مؤمنان است».
اما در برخی از آیات روح القدس به عنوان نازل کنندۀ وحی شمرده شده نه جبرئیل: (قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هُدیً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ )(2) ؛ «(ای پیامبر!) بگو: «روح پاک، آن (قرآن) را از طرف پروردگارت به حق فرو آورد، تا کسانی را که ایمان آورده اند، استوار گرداند؛ و رهنمود و مژده ای برای مسلمانان باشد».
مفهوم شناسی
واژه وحی و مشتقات آن نزد واژه شناسان، دارای معانی مختلفی همچون: اشاره، اشاره سریع، الهام و در دل افکندن، نوشتن، رسالت و پیام، تفهیم و القای پنهانی مطلبی به دیگری، نوشتاری، أمر و خط آمده است(3). به اعتقاد برخی
محققین لغت شناس، واژه وحی به معنای «تفهیم و القای سریع و نهانی» می باشد که متوجه مخاطب خاص خود بوده و بر دیگران پوشیده است(4).
اما وحی در اصطلاح علم کلام عبارت است از: تفهیم یک سلسله حقایق و معارف از طرف خداوند به انسان های برگزیده - پیامبران - برای هدایت مردم، از راه دیگری غیر از راه های عمومی و شناخته شده معرفت همچون حس، تجربه، عقل، حدس، شهود عرفانی، تا این که آنها پس از دریافت، آن معارف را به مردم ابلاغ کنند(5). بنابراین واژه وحی اخصّ از مفهوم لغوی آن است و مختص آن نوع معرفتی است که به صورت ویژه بر پیامبران حق القاء می شود. علامه طباطبایی رحمه الله در تعریف وحی می نویسد:
وحی شعور و درک ویژه است در باطن پیامبران، که درک آن جز برای آحادی از انسان ها که مشمول عنایات الهی قرار گرفته اند میسور نیست(6).
اقسام وحی
وحی و مکالمه خداوند سبحان با بشر سه نوع است که در قرآن بدان اشاره شده است: (وَ ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّهُ إِلاّ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ ما یَشاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ )(7) ؛ «و برای هیچ بشری (شایسته) نباشد که خدا با او سخن گوید، جز به وحی (مستقیم) یا از پشت مانعی یا فرستاده ای (از فرشتگان) بفرستد، و با رخصت او آنچه را بخواهد وحی می کند؛ [چرا] که او بلند مرتبه ای فرزانه است».
1 - تکلم مخفی خداوند بدون واسطه بین خدا و بین پیامبر.
2 - تکلم خدا با واسطه حجاب یعنی وحی از پشت حجاب انجام می شود.
3 - تکلم خدا با واسطه فرشته ای که وحی را از طرف خدا بر پیامبر می آورد(8).
در مورد سوم که از طریق فرستادن فرشته است؛ گاهی ممکن است فرشته، قرآن کریم را به صورت وحی بر حضرت محمد صلی الله علیه و آله نازل کند و گاهی غیر قرآن کریم را وحی می کند.
تعابیر قرآن کریم در مورد وحی قرآنی
1. گاهی آن فرشته به نام جبرئیل معرفی شده است.
(قُلْ مَنْ کانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللّهِ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ وَ هُدیً وَ بُشْری لِلْمُؤْمِنِینَ مَنْ کانَ عَدُوًّا لِلّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیکالَ فَإِنَّ اللّهَ عَدُوٌّ لِلْکافِرِینَ )(9) ؛ بگو: «کسی که دشمن جبرئیل باشد پس (دشمن خداست چرا) که او با رخصت (و فرمان) خدا آن [قرآن] را بر دل تو فرود آورد، در حالی که مؤیّد آنچه از [کتاب های الهی] پیش از آن بوده، و رهنمود و مژده برای مؤمنان است. کسی که دشمن خدا و فرشتگانش و فرستادگان او و جبرئیل و میکائیل باشد (کافر است؛) و در واقع خدا دشمن کافران است».
جبرئیل یکی از فرشتگان مقرب الهی است. جبرئیل لفظی است عجمی (غیر عربی)، به معنای مرد خدا، بنده خدا، قوت خدا(10).
علامه طبرسی رحمه الله از این آیه استفاده نموده اند که نازل کننده قرآن فقط جبرئیل است و در شأن نزول آن نیز روایتی ذکر می نماید که آنرا تأیید می نماید(11) در سوره شعراء نیز به همین مطلب تصریح شده است(12).
2. در برخی آیات فرشته وحی، روح القدس نامیده شده است
(قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هُدیً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ )(13). اکثر قریب به اتفاق مفسران معتقدند که مقصود از «روح القدس» در این آیه همان جبرئیل علیه السّلام است(14) البته برخی نیز احتمال داده اند که مقصود از «روح القدس» فرشته ای است که بزرگتر از جبرئیل می باشد و با هیچکدام از انبیا علیهم السّلام نبوده است و فقط با حضرت محمد صلی الله علیه و آله بوده است(15).
3. در برخی آیات به عنوان روح الامین معرفی شده است.
(وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعالَمِینَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ عَلی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ بِلِسانٍ عَرَبِیٍّ مُبِینٍ)4 ؛ «قطعاً این (قرآن) فروفرستاده پروردگار جهانیان است رُوحُ الاَمین (= جبرئیل احیاگر درستکار) آن را بر دل تو فرود آورد تا از هشدار دهندگان باشی به زبان عربی روشن (و واضح روشنگر)».
اکثر مفسران معتقدند که مقصود از روح الامین در آیه کریمه همان جبرئیل علیه السّلام است(16). علامه طباطبایی در ذیل این آیه می فرماید: مراد از روح الامین جبرئیل علیه السّلام است که فرشته وحی است به دلیل آیه (مَنْ کانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللّهِ ) (بقره/ 97) و در جای دیگر او را روح القدس خوانده، فرموده: (قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ )(17). (نحل/ 102).
4. در برخی آیات نیز به عنوان رسول کریم معرفی شده است.
(إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ ذِی قُوَّهٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکِینٍ مُطاعٍ ثَمَّ أَمِینٍ)1 ؛ «قطعاً آن (قرآن) سخن فرستاده ارجمند (= جبرئیل) است که قدرتمند [و] دارای جایگاهی نزد صاحب تخت (جهانداری و تدبیر هستی) است که در آنجا (در میان فرشتگان، فرمان او) اطاعت شده [و] درستکار است».
مفسران در مورد «رسول کریم» دو دسته هستند.
1. اکثر مفسران مقصود از رسول کریم را جبرئیل علیه السّلام دانسته اند(18).
2. برخی از مفسران معتقدند که رسول کریم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است(19).
حاصل مباحث قبل این است که مقصود از جبرئیل، روح القدس و روح الامین در آیات مذکور یکی است(20) ، البته این که به چهار صورت از جبرئیل نام برده شده، به خاطر ویژگی های آن فرشته عظیم است.
الف: عنوان جبرئیل
جبرئیل نام اصلی آن فرشته است و جبرئیل لفظ عجمی می باشد که عربی شده است. گفته اند: جبر در لغت سریانی به معنی بنده و ایل به معنی خداست(21). برخی مفسران نیز بر آن اند که: جبرئیل اسم عجمی است مرکب از «جبر» که معنای آن در عربی یا سریانی، «قوه» است و «ایل» که معنی اش «خدا» است یعنی «قوه خدا»(22).
ب: عنوان روح القدس
روح القدس مرکب از دو کلمه «روح» و «القدس» است. کلمه روح اشاره دارد به این که آن فرشته وحی از جانب خدا به وجود آمده است بدون این که زاییده شده باشد. چون جنبه روحانیت در فرشتگان مسأله روشنی است و اطلاق کلمه روح بر آن ها کاملاً صحیح است و اضافه کردن کلمۀ روح به «القدس» اشاره به پاکی و قداست فوق العاده این فرشته است(23). برخی از مفسران گفته اند: فرشته وحی، روح القدس نامیده شد چون از جانب خدا چیزی را نازل می کند که نفوس ما را پاک می گرداند(24).
ج: روح الامین
روح الامین مرکب از دو کلمه «روح» و «الامین» است. روح همان سرچشمه حیات است و دین به وسیله او احیاء می شود و امین اشاره به امانتی است که شرط اصلی هدایت و رهبری است چون او امین الهی است و وحی الهی را نه تغییر می دهد و نه تبدیل می کند(25).
د: رسول کریم
لفظ رسول اشاره دارد به این که او فرستاده خدا به سوی انبیا علیهم السّلام و آورنده وحی قرآنی بر نبی اکرم صلی الله علیه و آله است و لفظ کریم، دلالت می کند بر این که جبرئیل، صاحب کرامت و عزت نزد خداوند متعال است پس کریم اشاره به بلندی رتبه و شأن او است(26).
روح القدس در مسیحیت
به عقیده برخی مسیحیان، روح القدس، فرشته یا جبرئیل نیست، بلکه خود خداست که در قلب مردم و جهان زیست می کند و به کار اشتغال دارد، روح القدس وجود فعال و توانای خدا در جهان است و عیسی به وسیله همین روح القدس در شکم مادر قرار گرفت.
انجیل ها نیز «روح القدس» را به شکل کبوتری ترسیم می کنند که پس از غسل تعمید، در رود اردن بر عیسی علیه السّلام فرود آمد و در او استقرار یافت او روح جامعه مسیحیت را إرشاد می کند و رازهای خدا را می گشاید و به نویسندگان کتاب های مقدس الهام می بخشد(27) در حالی که در کتاب مقدس خلاف این مطلب آمده است: جبرئیل فرشته وحی است که از جانب خدا مأمور بوده وحی و پیام او را به پیامبر ابلاغ کند. در کتاب مقدس نیز مکرراً نام جبرئیل به میان آمده است(28).
منابعی برای مطالعه بیشتر
1. وحی در ادیان آسمانی، ابراهیم امینی
2. وحی در قرآن، محمود عبداللهی
3. تحلیل وحی از دیدگاه اسلام و مسیحیت، محمد باقر سعیدی روشن
4. قرآن شناسی، آیت الله مصباح یزدی
5. تفسیر المیزان، علامه طباطبایی
6. تفسیر نمونه، مکارم شیرازی
7. تفسیر قرآن مهر، محمد علی رضایی اصفهانی.
پی‌نوشت‌ها
- ۱- بقره / 97.
- ۲-نحل / 102.
- ۳-ر. ک: ابن منظور، لسان العرب، ماده وحی؛ خلیل بن احمد، کتاب العین، ج 3، ص 320؛ جوهری، صحاح اللغه، ج 6، ص 2519؛ ابن اثیر، نهایه، ج 5، ص 296 و....
- ۴- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، ج 3، ص 55.
- ۵- مصباح یزدی، محمد تقی، راهنماشناسی، ص 21؛ و جهت اطلاع بیشتر ر. ک: ذهبی، محمد حسین، الوحی و القرآن الکریم، ص 10؛ عبده، محمد، رساله التوحید، ص 57.
- ۶-طباطبایی، محمد حسین، المیزان، ج 2، ص 159.
- ۷-شوری / 51.
- ۸-ر. ک: طباطبایی، محمد حسین، المیزان، ج 18، ص 73 (ذیل آیه کریمه).
- ۹-بقره / 97 و 98.
- ۱۰-ر. ک: قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، ج 2، ص 5.
- ۱۱-طبرسی، فض بن حسن، مجمع البیان، ج 1، ص 326. (روایات دیگری نیز در این زمینه هست. ر. ک: جوادی آملی، عبدالله تفسیر موضوعی قرآن، ج 3، ص 69)
- ۱۲- شعراء/ 192-195.
- ۱۳-نحل/ 102.
- ۱۴-طبرسی فضل بن حسن، مجمع البیان، ج 6، ص 596، رازی، ابوالفتوح، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان، ج 12، ص 97، قمی مشهدی، محمد بن محمد رضا کنزل الدقائق و بحرالغرائب، ج 7، ص 273، طباطبایی، محمد حسین، المیزان، ج 12، ص 346، مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 11، ص 407 و....
- ۱۵-سلطان محمد، گنابادی، بیان السعاده فی مقامات العباده، ج 2، ص 427.
- ۱۶-طبری، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج 7، ص 320؛ کاشانی، ملا فتح الله، منهج الصادقین، ج 6، ص 448؛ رازی، ابوالفتوح حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان، ج 14، ص 356؛ سبزواری نجفی، محمد بن حبیب الله، إرشاد الاذهان فی تفسیر القرآن، ص 380.
- ۱۷-طباطبایی، محمد حسین، المیزان، ج 15، ص 316.
- ۱۸-طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، ج 20، ص 218؛ سبزواری نجفی، محمد بن حبیب الله، ارشاد الاذهان فی تفسیر القرآن، ص 591؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 26، ص 193؛ رازی، فخر الدین، مفاتیح الغیب، ج 2، ص 439؛ لاهیجی، محمد بن علی، شریف لاهیجی، ج 4، ص 724.
- ۱۹-رازی ابوالفتوح، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان، ج 19، ص 392؛ صادقی تهرانی، علی، الفرقان فی تفسیر القرآن، ج 30، ص 167، علی ابن ابراهیم، تفسیر علی بن ابراهیم، ج 2، ص 409.
- ۲۰- لازم به ذکر است که لفظ روح القدس در سورۀ بقره آیه 87 نیز آمده است چنانکه می فرماید:(وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ وَ قَفَّیْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَیْنا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّناتِ وَ أَیَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَ فَکُلَّما جاءَکُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوی أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ).در ذیل این آیه کریمه در مصداق روح القدس نظرات مختلفی بیان گردیده است و اتفاق نظر بر این نیست که مراد از آن، همان جبرئیل علیه السّلام باشد. ر. ک: مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 1، ص 339. پس نمی توان به صورت قاطع گفت که هر جا در قرآن لفظ روح القدس به کار رفته است، مقصود جبرئیل علیه السّلام است.
- ۲۱-طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج 1، ص 325 و ر. ک: رازی، فخرالدین، مفاتیح الغیب، ج 1، ص 612.
- ۲۲-قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، ج 2، ص 5، که از المنار نقل می کند.
- ۲۳-مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 1، ص 339 و ر. ک: طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، ج 12، ص 346، طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج 1، ص 306.
- ۲۴- فضل الله، سید محمد حسین، من وحی القرآن، ج 8، ص 389.
- ۲۵- ر. ک: طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج 7، ص 320؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 15، ص 346؛ لاهیجی، محمد بن علی شریف، تفسیر شریف لاهیجی، ج 3، ص 395.
- ۲۶-طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، ج 20، ص 218 و ر. ک: رازی، فخر الدین، مفاتیح الغیب، ج 1، ص 386، طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان، ج 14، ص 10.
- ۲۷- ر. ک: توماس میشل، کلام مسیحی، ص 26-30؛ ایان باربور، علم و دین، ص 268-280.
- ۲۸-کتاب دانیال، باب هشتم، آیه 15، باب نهم آیه 21، باب اول، آیه 20، 26 و 35.
- منبع: شبهات جدید/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی]؛ زیر نظر محمدعلی رضایی اصفهانی.قم: انتشارات پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۹۰
کانال قرآن و حدیث را درشبکه های اجتماعی دنبال کنید.
