اگر ابلیس فرشته است پس چرا گناه کرد؟
۱۴ مهر ۱۴۰۵ 0 معارف*توضیح شبهه
برخی آیات گویا این هستند که ابلیس از سنخ جن می باشد و اما برخی دیگر از آیات می گویند که ابلیس از سنخ ملائکه است. به تعبیر دیگر، نمونه گروه دوم آیات، شیطان را از سنخ ملائکه می داند یعنی همه ملائکه ها حضرت آدم علیه السّلام سجده کرده اند مگر ابلیس اما نمونه گروه اول از آیات، شیطان را از سنخ جن می داند می گوید ابلیس از گروه جنیان است. این تناقض را چگونه می توان توجیه کرد؟(1)
1. (وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَهِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلِیسَ أَبی وَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ)2 ؛ «و (یاد کن) هنگامی را که به فرشتگان فرمودیم: «برای آدم سجده کنید». و (همگی) سجده کردند، جز ابلیس که سر باز زد، و تکبّر ورزید در حالی که از کافران شد.»
2. (وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَهِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلِیسَ کانَ مِنَ الْجِنِّ...)3 ؛ «و (یاد کن) هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده کنید». پس [همگی] سجده کردند جز ابلیس، که از جنّ بود....
*پاسخ
ابلیس از جنس ملائکه نمی باشد تا این که میان این دو دسته از آیات تنافی ایجاد شود، بلکه کاملاً از سنخ غیر ملائکه است به چند دلیل قرآنی؛
1. خداوند می فرماید: (إِلاّ إِبْلِیسَ کانَ مِنَ الْجِنِّ )(2) ؛ «مگر ابلیس که از جن بود» و معلوم است در هر جای قرآن کلمه «جن» آمده باشد همان جن معروف است.
2. قرآن درباره ملائکه می فرماید: (لا یَعْصُونَ اللّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ)1 ؛ «که خدا را در آنچه فرمانشان می دهد نافرمانی نمی کنند، و آنچه را مأمور شده اند انجام می دهند»، بنابراین ابلیس که نافرمانی کرد ملک نبود.
3. برای ابلیس ذریه و نسل است قرآن می گوید.
(أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِی)2 ؛ «پس آیا جز من، او و نسلش را دوستان (و سرپرستان خود) می گیرید در حالی که آنان دشمن شما هستند؟!» در حالیکه ملائکه روحانی اند و تولد و تناسل، خوردن و آشامیدن ندارند.
4. قرآن درباره ملائکه می گوید: (جاعِلِ الْمَلائِکَهِ رُسُلاً )؛ «کسی که فرشته ها را فرستادگان خود قرار داد» و بدیهی است که کفر و فسق از ساحت فرستاده خدا دور است و اگر بر آنها فسق روا باشد دروغ نیز روا است در این صورت شایسته نیست فرشته باشند.
5. استثنا در آیه دلیل نمی شود که ابلیس جزء ملائکه باشد زیرا ممکن است امر خدا هم به ملائکه و هم به جمعی از جن بوده و ابلیس مخالفت کرده باشد و استثنا در این جا استثنای منقطع است. یعنی مستثنی داخل در مستثنی منه نیست.
از امام صادق علیه السّلام پرسیدند: «ابلیس فرشته بود یا جن؟ و اینکه عهده دار کاری در آسمان ها بود؟ حضرت فرمودند: نه فرشته بود و نه کاری در آسمان ها داشت او جن بود ولی ملائکه خیال می کردند که او از خودشان است چون جزء آن ها بود تا وقتی فرمان سجده به آدم از طرف خدا صادر شد او نافرمانی کرد و فطرتش آشکار شد»(3).
6. خداوند از شیطان می پرسد چرا سجده نکردی؛ شیطان در جواب می گوید: (قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ)4 ؛ «گفت: «من از او بهترم مرا از آتش آفریدی و او را از گِل آفریدی!»ملائکه خلقتش از آتش نیست در حالی که خلقت شیطان از آتش است. علمای کلام بلکه اکثریت قاطع دانشمندان اسلام، فرشتگان را موجوداتی جسمانی (از جسم لطیف) می دانند در بعضی از تعبیرات کلمه «نور» به عنوان ماده اصلی تشکیل دهنده فرشتگان آمده است و در عبارات معروفی که در بسیار از کتب آمده می خوانیم: «الملک جسم نوری...»(4)
علامه مجلسی در این مورد چنین می فرماید: «امامیه بلکه جمیع مسلمین مگر گروه کمی از فلاسفه... معتقدند که ملائکه وجود دارند و آن ها اجسام لطیفه نورانیه هستند و می توانند به اشکال مختلف درایند... و پیامبران و اوصیای معصوم آن ها را می دیدند»(5). اما حدیث، اصل خلقت ملائکه را نور می داند و اصل خلقت شیطان را آتش. حضرت امام رضا علیه السّلام می فرماید:
«الله عزوجل خلق الملائکه من نور، وخلق الجان من النار» (6) ؛ خداوند عزوجل ملائکه را از نور خلق کرد، و جن را از آتش. از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این مورد چنین نقل شده:
«خُلِقَتْ الْمَلَائِکَهُ مِنْ نُورٍ وَخُلِقَتْ الْجَانُّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ» (7) ؛ «ملائکه از نور و جن از شعله آتش خلق شده است».
با استفاده از آیات و روایات معصومین علیهم السّلام و سخنان متکلمین معلوم می شود که اصل خلقت ملائکه از نور و اصل خلقت شیطان از آتش است و همچنین معلوم شد که امر خداوند بر سجده کردن حضرت آدم اختصاص به ملائکه نداشته است، بلکه خداوند در این امر شیطان را داخل کرده چون شیطان به خاطر عبادت زیاد در کنار فرشتگان قرار گرفته بوده است و استثنایی که در آیه آمده است استثنای منقطع است نه متصل بنا بر این میان این دو دسته از آیات هیچ تنافی و اختلاف وجود ندارد.
منابع جهت مطالعه بیشتر
1. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 12، ص 465.
2. طباطبایی، محمد حسین، المیزان، ج 1، ص 124.
3. مصطفوی، حسن، تفسیر روشن، ج 1، ص 183.
4. کاشانی، ملاعبدالرزاق، منهج الصادقین فی الزمام المخالفین، ج 5، ص 349.
پی‌نوشت‌ها
- ۱-ماکدونالد [ D.B Macdonald] تحت مدخل جن، دایره المعارف اسلام، ج 7، ص 111.
- ۲-کهف/ 50.
- ۳- مجمع البیان، طبرسی، ج 1، ص 80.
- ۴-پیام امام امیر المؤمنین علیه السّلام، ج 1، ص 161، اطیب البیان، سید عبدالحسین طیب، ج 11، ص 196.
- ۵-مجلسی، محد باقر، بحار الانوار، ج 56، ص 202؛ (باب حقیقت ملائکه).
- ۶- همان، ج 58، ص 306؛ ج 11، ص 102؛ ج 60، ص 94؛
- ۷- مسند احمد، ص 1881، ح 25709-25868.
- منبع: شبهات جدید/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی]؛ زیر نظر محمدعلی رضایی اصفهانی.قم: انتشارات پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۹۰
کانال قرآن و حدیث را درشبکه های اجتماعی دنبال کنید.
