تفاوت ها و اشتراک های زن و مرد در چیست و مبانی و آثار آن کدام است ؟

حق حیات، حق ازدواج، حق مالکیت، حق شغل، حق تعلیم و تعلّم، حقوق اجتماعی و از همه مهم تر حق معنوی کمال که در قرآن بر آن تأکید شده است. (مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاهً طَیِّبَهً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ)1 ؛ 

«هر کس، از مرد یا زن، [کار] شایسته ای انجام دهد، در حالی که او مؤمن است، پس قطعاً، او را به زندگانی پاکیزه ای زنده می داریم؛ و قطعاً، مزدشان را طبق بهترین چیزی که همواره انجام می دادند، به آنان پاداش خواهیم داد».

ب) تفاوت های زن و مرد 

 1 - تفاوت های جسمی مثل قد، وزن، قدرت جسمی، حجم مغز و... که معمولاً در مردان بیش تر است. از این رو در اسلام وظایف سنگین تر مثل جهاد به عهده مردان گذاشته شده است که تفاوت اجرایی است.

2 - تفاوت عاطفی زنان نسبت به مردان بیش تر عاطفی و صبور هستند. از این رو زنان مادر و مردان پدر می شوند از این رو زن وظایف خاص خویش را در مراقبت از کودک، و مرد وظیفه تأمین هزینه زندگی او را به عهده دارد. و نیز وظایف و شغل هایی که دخالت های عاطفی بدان ضرر می رساند مثل قضاوت و رهبری به صفحه ۴۵ عهده مردان گذاشته شده است.

3 - تفاوت جنسی که زنان جنس لطیف تر، زیباتر و شهوت انگیزتر دارند ولی مردان جسمی خشن تر دارند. از این رو محدودیت هایی برای طرفین وضع شده است. حجاب زنان باید کامل تر باشد تا موجب تحریک جنس مخالف نشود و در مسأله نگاه مردان حق ندارند به غیر از صورت و دو دست زنان نگاه کنند. البته مرد و زن به عنوان دو همسر لازم است نیازهای جنسی هم دیگر را برآورده کنند.

نکات مهم اول. زن و مرد در انسانیت مساوی هستند و حقیقت انسان که روح الهی اوست در هر دو وجود دارد و آماده کمال است و تفاوت ها در مباحث عرضی و جسمانی (مثل مذکر و مؤنث بودن) است.

دوم. تفاوت ها و مشترکات زن و مرد امری طبیعی است که لازم است بر اساس آن ها وظایف و حقوق آن ها متفاوت باشد. 

 سوم. همیشه تساوی به معنای عدالت نیست. بلکه عدالت در این گونه موارد با تقسیم تکالیف و مسئولیت ها به اندازه توانایی و امکانات حاصل می شود.یعنی هر چیزی سرجای خود قرار گیرد. اگر یک نفر معلم از افراد کلاس امتحان بگیرد و استعداد و تلاش و جواب آن ها متفاوت باشد ولی معلم به همه آن ها نمره مساوی بدهد یا همه را به صورت یکسان تنبیه کند عدالت را برقرار نکرده است.

چهارم. تفاوت وظایف و حقوق زن و مرد معنای ارزشی ندارد. یعنی به معنای برتری یک جنس بردیگری نیست بلکه این ها تفاوت های حقوقی است که لازمه تفاوت های طبیعی آن هاست.

پنجم. احکام و قوانین برای غالب افراد وضع می شود هر چند که موارد استثناء در دو جنس زن و مرد وجود داشته باشد. پس اگر مدیریت بیرون خانه به عهده مردان گذاشته شد که توانایی جسمی بیش تری دارند و مدیریت درون خانه به عده زنان که بعد عاطفی قوی تری دارند. نمی توان انکار کرد که برخی زنان توانایی های جسمی و کاری خاص دارند که از مردان قوی تر است و بالعکس برخی مردان بعد عاطفی قوی تری نسبت به همسر خود دارند که برای تربیت مناسب تر هستند. ولی قانون نمی تواند تابع استثناءها باشد. بلکه برای غالب افراد وضع می شود.

ششم. در مورد تفاوت وظایف و حقوق زن و مرد در قرآن و اسلام لازم است نگاه سیستمی داشته باشیم. مثلاً حقوق اقتصادی زن و مرد را کامل ببینیم که اگر ارث زن کم تر است ولی هزینه زندگی خانوادگی به عهده او نیست و مهریه را دریافت می کند. از این رو کمبود او جبران می شود و در عوض مرد که ارث بیش تری می گیرد. هزینه خانواده به عهده اوست و مهریه می پردازد.

هفتم. حقوق در اسلام بر اساس اراده شارع است که بر مبنای فطرت، عقل، عدالت و مصلحت (حکمت) سامان یافته است و لازم است عرف با آن ها مطابق شود چرا که عرف خطاپذیر است اما اراده شارع خطا ناپذیر است.

هشتم. حق در برابر تکلیف است. هر کدام از زن و مرد اگر تکلیفی سنگین یا سبک بر عهده آنها گذاشته شده، در برابر آن حقوقی دارند.

(وَ الْمُطَلَّقاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَهَ قُرُوءٍ وَ لا یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ ما خَلَقَ اللّهُ فِی أَرْحامِهِنَّ إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذلِکَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَهٌ وَ اللّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ)1 ؛ «و زنان طلاق داده شده، [باید] مدّت سه مرتبه عادت ماهانه بر خویشتن انتظار کشند؛ و اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارند، برای آنها حلال نیست که آنچه را خدا در رَحِم هایشان آفریده، پوشیده دارند؛ و در این [مدّت]، شوهرانشان، برای بازگرداندن آنها (به زندگی مشترک) سزاوارترند، اگر خواهان اصلاح باشند؛ و برای آن (زن -) ان (حقوق) پسندیده قرار داده شده، همانند آنچنان (وظایفی) که به عهده آنان است؛ و مردان بر آنان رتبه دارند؛ و خدا شکست ناپذیری فرزانه است».

نهم) چهار رویکرد متصور در مورد جایگاه زن و مرد

 الف) نگاه قبل از اسلام (جاهلیت)؛ برتری مرد بر زن (مردسالاری)

ب) نگاه فیمینیستی؛ برتری زن بر مرد (زن سالاری)

ج) نگاه فعلی در جهان؛ تساوی مسئولیت ها و حقوق و مجازات های زن و مرد.

د) نگاه قرآنی؛ زن و مرد مکمل یکدیگر در حقوق و مسئولیت ها هستند. که بر اساس اراده شارع بر مبنای فطرت، خلقت، عدالت و مصلحت تعیین شده است. 

 نگاه نوع اول و دوم موجب زیان به جنس مخالف می شود و نگاه سوم با ویژگی های جسمانی (خلقت) و روانی و روحی (فطرت)؛ و گاهی با عدالت و مصلحت ناسازگار است.

از این رو بهترین رویکرد همان نگاه قرآنی به حقوق و مسئولیت های زن و مرد است.

• منبع: شبهات روزآمد/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی]؛ زیر نظر محمدعلی رضایی اصفهانی.قم: انتشارات پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، 1391