چرا ارث زنان کم تر از ارث مردان است؛ (نساء/ 11) ؟

(لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ)1

بنابراین اصل ارث زن است و اگر به مرد بیش تر می دهند بر اساس علت و حکمت خاص است که لازم است جستجو شود.

ب) رویکرد سیستمی به اقتصاد خانواده مطلوب قرآنی. اگر ما سهم اقتصادی هر خانم را جداگانه از نظام خانواده مورد بررسی قرار دهیم در نگاه ابتدایی به نظر می رسد که سهم خانم کم تر است اما اگر نظام اقتصادی خانواده مطلوب قرآنی را مد نظر قرار دهیم می بینیم که سهم اقتصادی مرد و زن عادلانه و حکیمانه در نظر گرفته شده به صورتی که تعادل اقتصادی در خانواده حاکم می شود.

چرا که مردان در خانواده مطلوب قرآنی مسئول پرداخت تمام هزینه های خانواده هستند (وَ بِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ)2 و نیز مرد باید مهریه خانم را بپردازد. از این رو ارث دو برابر او در موارد فوق هزینه خواهد شد. اما زنان مهریه را از شوهر دریافت می کنند و هزینه ای در زندگی مشترک به عهده ندارند. علاوه بر این که ارث خویش را به اندازه نصف مرد دریافت می کنند. بنابراین حالت تعادل در اقتصاد خانواده برقرار می شود. در حالی که اگر ارث زن و مرد در نظام اقتصادی خانواده قرآنی با شرایط فوق الذکر، مساوی می بود مستلزم آن بود که اکثر ثروت در قطب زنان جامعه جمع شود و جامعه از حالت تعادل اقتصادی خارج می شد و این دستور حکمت آمیز قرآن در برابر دستگاه های رقیب راهکاری اعجاز آمیز است که مشکل نظام اقتصادی در خانواده را حل می کند.

در احادیث اهل بیت علیهم السلام نیز همین نگاه سیستمی به ارث داشته اند و علت تفاوت ارث زن و مرد این گونه از آنان حکایت شده است:

عن الصادق علیه السلام «لما سئل عن عله اعطاء الذکر مثل حظ الانثیین»: انّ المرأه لیس علیها جهاد ولانفقه ولامعقله و انّما ذلک علی الرجال.(1)

عن الامام العسکری علیه السلام: انّ المرأه لیس علیها جهاد ولانفقه ولاعلیها معقله.(2) «زن بر عهده اش جهاد و هزینه خانواده و دیه (خون بها) نیست». و مشابه این روایات از امام رضا علیه السلام در علل الشرایع نقل شده است که بر مهریه و نفقه گرفتن زنان تأکید کرده است.(3)

ج) کارکرد سهم الارث زن و مرد در نظام خانواده متفاوت است. سهم الارث زن ذخیره می شود اما سهم الارث مرد هزینه زندگی و مهریه و... می شود بنابراین مردان نیاز بیش تری به سهم الارث دارند.

د) زنان برخی از سهم الارث را مستقیم دریافت می کنند و بخشی از سهم الارث را غیرمستقیم (از طریق مهریه و هزینه زندگی که توسط شوهر پرداخت می شود) دریافت می کنند. بنابراین عملاً سهم الارث آن ها متعادل می شود.

ه -) قانون ارث بیش تر مردان نسبت به زنان همیشگی نیست بلکه گاهی در نظام تقسیم ارث اسلامی، زنان بیش تر از مردان ارث می برند و گاهی مساوی هستند. برای مثال سهم مادر و پدر به صورت مساوی هر دو 6/1 است (لِکُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ)1 . و اگر بعد از مرگ کسی پدر و یک دختر ارث ببرند، سهم مرد 6/1 و سهم دختر 6/5 می شود.

و) همان طور که گذشت تفاوت ارث زن و مرد، تفاوتی قانونی است و معنای ارزشی ندارد که اگر ارث مردی بیش تر بود پس ارزش معنوی، اخلاقی یا جایگاه او بالاتر باشد و چه بسا برعکس باشد.

ز) گرچه ارث برخی افراد ممکن است با دید جزیی نگر کم باشد اما در یک نگاه سیستمی و کل نگر کمبودها جبران می شود. برای مثال کسی که ارث کم تری می برد اگر فقیر باشد از راه زکات یا خمس، انفاق و... تأمین خواهد شد. پس اگر کل اسلام پیاده شود تعادل اقتصادی در جامعه حاصل خواهد شد. 

ح: احکام الهی به ویژه تقسیمات ارث و رکعات نماز و مانند آن ها بر اساس حکمت الهی سامان یافته است ولی گاهی حکمت آن ها برای عقل ما قابل دسترسی است یا در روایات بیان شده است و گاهی بیان نشده و قابل دسترسی نیست چون عقل احاطه به همه اسرار هستی ندارد.

این گونه احکام را تعبدی می نامند بنابراین نباید انتظار داشته باشیم همه جزئیات احکام شرعی را بر اساس علت ها دریابیم. هر چند که بر اساس حکمت الهی سامان یافته و حتماً علتی معقول دارد.

پی‌نوشت‌ها

• ۱- میزان الحکمه، ج 11، ص 93 و کافی، ج 7، ص 85.
• ۲- همان.
• ۳- علل الشرایع، ج 2، ص 651، باب 371.

• منبع: شبهات روزآمد/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی]؛ زیر نظر محمدعلی رضایی اصفهانی.قم: انتشارات پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، 1391