الصابئون در آیه 69 مائده چرا مرفوع است ؟

*توضیح شبهه

یکی از شبهاتی که مستشرقین پیرامون آن سخن رانده و ادّعا کرده اند این است که در قرآن خطای نحوی وجود دارد یعنی با ادبیات عرب سازگاری ندارد. آیه 69 سوره مائده را مثال می زنند و می گویند که این آیه مخالف با نحو و قواعد زبان عرب است. طبق قواعد زبان عرب کلمه «والصابئون» در این آیه باید منصوب یعنی «والصابئین» خوانده و حال آن که در قرآن مرفوع است. به عبارت دیگر «اسمی که عطف بر اسم «إنَّ» می شود باید منصوب باشد نه مرفوع» و این خلاف آن ادعای مسلمین است که قران در اوج و کمال فصاحت و بلاغت است. مقدمه قرآن کتاب آسمانی و معجزه جاوید پیامبر اسلام است. یک کتاب در صورتی می تواند جاوید بماند که به دور از خطا و تحریف و لغزش باشد و چنین ویژگی در مورد قرآن به شواهد نقل و عقل وجود دارد. ما مسلمانان اعتقاد قلبی داریم که هیچ کلمه ایی یا حرفی در آن بدون حکمتنیست. چرا که از ناحیه حکیم صادر و نازل شده است و هیچ نوع خطا و لغزشی در آن نیست. از لحاظ صنعت زبان عرب در اوج و کمال قرار دارد و تمام فصحاء و أُدبای عصر خود را به زانو در آورد و همه آن ها تسلیم بافتار و ساختار شیوای قرآن شدند. قبل از ورود ذکر این نکته لازم و ضروری است که قرائت «والصابئون» قرائت مشهور است.(1)

به عبارت دیگر قُرّاء سبعه همه «والصابئون» خوانده اند. اکنون به پاسخ سؤال از دیدگاه علمای صنعت ادبیات و زبان عرب با توجه به مذهب بصره و کوفه می پردازیم. والصابئون - بنابر دیدگاه ها و مذاهب ادبی

الف) بصره (خلیل و سیبویه و أتباع) مبتدا است و خبر آن حذف شده که خبر «إنّ» (من ءامن...) بر آن دلالت می کند.

ب) کوفه (کسائی و أتباع) عطف بر محل اسم «إنّ»(2) تقدیر آیه بنابر نظر سیبویه و بصریون: (إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا وَ الصّابِئُونَ وَ النَّصاری مَنْ آمَنَ) ... تا آخر آیه و الصابئون کذلک (أی من آمن)... در واقع بنابر دیدگاه سیبویه و بصریون جمله «والصّابئون کذلک» مؤخر بوده که مقدم شده است و خبر «إنّ» راهنما و قرینه بر حذف خبر «والصابئون» است. حال این پرسش پیش می آید که تقدیم و تأخیر به طور حتم فایده بلاغی دارد و فایده این تقدیم و تأخیر چیست؟زمخشری به این پرسش پاسخ می دهد؛ فایده این است که آگاهی و هشدار به این مطلب که اگر صابئین ایمان بیاورند و اعمال صالح انجام دهند خداوند به آن ها نظر می کند و توبه آن ها مقبول خواهد شد زیرا گمراهی و طغیان و سرکشی صابئین بیش تر از سه طایفه دیگر است و کسانی هستند که «خرجوا عن الأدیان کلّها» یعن دین ندارند.(1) به عبارت دیگر این تقدیم ایجاد یک نوع امیدواری برای سه طایفه دیگر می کند که وقتی خداوند به صابئین نظر و توجه می کند به طریق اولی به مؤمنین و یهود و نصاری توجه خواهد کرد. و اما شواهد هر دو مذهب از شاعران فصیح عرب شاهد سیبویه و بصریون در این که خبر مبتدا حذف شده است شعر «بشر بن أبی خازم» است.

1 - وإلا فاعلموا أنّا و انتمبغاهٌ ما بقینا فی شقاقٍ(2) 

 (بغاه خبر برای أنّا است و خبر «أنتم» به قرینه حذف شده است «وأنتم کذلک»)

2 - قال الشاعر

نحن بما عندنا و أنت بما عندک راض والرای مختلف 

در این بیت خبر «نحن» به قرینه «راض» حذف شده است «نحن راضون»

اما شواهد کسایی و کوفیون از شعر عرب «ضابی البُرجُمّی»

فمن یک أمسی بالمدینه رحله فإنّی وقیّار بما لغریب(3)

در این بیت «وقیّار» عطف بر محل «یاء در إنّی» شده است و مرفوع است قبل ازآمدن خبر «لغریب» شاهد دیگر آنان این کلام عرب است؛ «إنّک وزیدٌ ذاهبان» (1)«زید» عطف بر محل «کاف» که اسم إنّ است شده است. دلایل بین نحویون کوفه و بصره در مسأله «عطف بر محل اسم إن قبل از آمدن خبر» اختلاف است و این اختلاف منشأ پیدایش دو دیدگاه در این آیه شده است. اول. دیدگاه بصریون بصریون چون قایل به نظام عامل و معمولی در نحو هستند عطف بر محل اسم إنّ را جایز نمی دانند و دلیل آنان این است در «إنّک وزیدٌ قائمان» منجر به این می شود که در یک اسم «قائمان» دو عامل عمل کند و این محال است. در مورد آیه مورد بحث هم همین را گفته آند که «والصابئون» را نمی توان عطف بر محلّ اسم إنّ کرد. دوم. دیدگاه کوفیون اما کوفیون استشهاداتشان بیش تر به قرآن است و عطف بر محل اسم إنّ را جایز می دانند و مهم ترین دلیل آنان همین آیه است. این بحث به طور مفصل در کتاب «ألإنصاف فی مسائل الخلاف»(2) نوشته «ابن انباری» آمده است. نظر علامه طباطبایی در المیزان علامه علت رفع «الصابئون» را عطف بر محل اسم «إنّ» می داند یعنی مذهب کوفیون را اختیار کرده است. در ادامه می فرماید: جماعتی از علمای نحو این ترکیب را جایز ندانسته و گفته اند؛ قبل از آن که خبر «إنّ» در کلام بیاید چیزی را نمی توان بر محل إسم آن عطف کرد لکن اجتهادشان در مقابل نصّ است و این آیه حجت و دلیل است بر این که عطف بر محل اسم «إنّ» صحیح است.(1) 

نتیجه گیری:

بنابر هر دو مذهب آیه قابل دفاع است و هیچ گونه خطا و لغزشی از نظر صنعت نحو و زبان عرب در آن نیست ضمن این که قرآن در زمانی نازل شده است که عرب در اوج فصاحت و بلاغت بوده و هر قبیله به شعرای خود افتخار می کردند و اشعار شاعران خود را حفظ می کردند. هیچ یک از شعراء و خطبای آن زمان نتوانستند اشکال و ایرادی نسبت به قرآن بگیرند بلکه همه آن ها در مقابل بافت و ساختار شیوا و منظم قرآن مجذوب و زانو زدند. این خود دلیلی محکم است بر این که قرآن مخالف با قواعد بدیهی نحو نیست و تأیید مردمان آن زمان دلیلی است بر این که قرآن ازناحیه بشر نیست بلکه از طرف کسی دیگر است که فراتر از زمان و مکان و زبان عرب است. بنابراین دو هدفی که مستشرقین به دنبال آن بودند باطل می شود علاوه بر این قرآن در زمانی نازل شده است که از قواعد عربی هیچ خبری نبود و بعدها به خاطر فتوحات اسلام و اختلاط اعراب با غیر اعراب نیازمند به این قواعد شدند و آن را وضع کردند لذا قرآن می باید «معیار سنجش» گیرد نه قواعد موضوعه ادبیات عرب. با توجه به آیه هر کس هر دینی از ادیان یاد شده انتخاب کند آیا نجات می یابد؟ آیا آیه پلورالیسم دینی را اثبات می کند؟ آیه 69 مائده؛ (إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا وَ الصّابِئُونَ وَ النَّصاری مَنْ آمَنَ بِاللّهِوَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ) . در حقیقت کسانی که (به پیامبر اسلام) ایمان آورده اند و کسانی به (آیین) یهود گرویدند و مسیحیان و صابئان (پیروان یحیایی پیامبر) کسانی (از آنان) که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده اند و (کار) شایسته انجام دادند پس هیچ ترسی بر آنان نیست و نه آنان اندوهگین می شوند.(1)

در این آیه به یک اصل اساسی در مورد ادیان آسمانی اشاره شده که هر انسانی مطابق با شریعت الهی و بر اساس دین زمان خود از جانب خداوند باشد و دارای ایمان و عمل صالح باشد نجات خواهد یافت، منتهی باید در هر زمانی از دین اعلام شده آن زمان پیروی کرد. در واقع این آیه ردّی بر ادعای واهی یهود و بنی اسرائیل است که با وجود آمدن دین اسلام؛ دین خود را برتر می دانستند.(2) باید توجه داشت که هدف آیه این نیست که هم اکنون که دین اسلام از جانب خداوند دین رسمی بشریت اعلام شده است، هر کس هر دینی از ادیان یاد شده را انتخاب کند نجات می یابد بلکه منظور این است هر کس تابع پیامبر عصر خود باشد به شرط ایمان و عمل صالح نجات پیدا می کند و چون پیامبر عصر ما حضرت محمد صلی الله علیه و آله است بنابراین در عصر آن حضرت پیروی از هر دینی غیر از دین او صحیح و جایز نیست.(3) آیت الله جوادی آملی می نویسند: اهل کتاب که به دین حق نگرویده و بر اثر ابتلاءبه ثنویت و تثلیث، نپذیرفتن معاد حقیقی، عدم قبول رسالت خاتم پیامبران و ارتکاب مناهی اسلام فاقد کمال های چهارگانه توحید، معاد، نبوت و عمل صالح طبق منهاج عصر و شریعت فعلی هستند که حضرت محمد بن عبدالله آن را آورده است بنابراین هرگز مصداق آیه مورد بحث نیستند و از همین رو مجالی برای هیچ گونه پلورالیزم دینی به استناد این آیه وجود ندارد.(1)

نکته ها و اشاره ها

1. آیات 62 و 112 سوره بقره و آیه 17 سوره حج شبیه این آیه اند. مطالب و نکات مهم آیه، ذیل آیه 62 سوره بقره بیان شد و رابطه آن با تکثرگرایی (پلورالیسم) بیان شده است.(2)

2. تکرار برخی مطالب در قرآن، یا به خاطر اهمیت و تأکید بر آنهاست و یا به خاطر مناسبت آیات قبل و بعد و تذکر برخی مطالب اضافی است.

آموزه ها و پیام ها

1. ملاک سعادت در همه ادیان الهی، ایمان و کردار شایسته است.

2. آرامش و بهداشت روانی در سایه ایمان و عمل شایسته تحقق می یابد.

3. ایمان را با عمل همراه سازید تا به نجات و آرامش دست یابید.(3)

منابع جهت مطالعه بیشتر تفاسیر قرآن مثل المیزان، نمونه، تفسیر قرآن مهر و... ذیل آیات 4 و 5 سوره نور

پی‌نوشت‌ها

• ۱- السمین حلبی - الدر المصون فی علم الکتاب المکنون، ج اول، صحفه 1417 - نرم افزار المکتبه الشّامله.
• ۲- ابوحیان أندلسی تفسیر البحر المحیط، ج 3، ص 541، چاپ بیروت.
• ۳- زمخشری، تفسیر الکشاف، ج 1، ص 661.
• ۴- قرطبی، تفسیر الجامع لأحکام القرآن، ج 6، ص 246.
• ۵- همان.
• ۶-بوحفص عمر بن علی بن عادل المشقی - فسیر اللباب، ج 7، ص 445.
• ۷-عبدالرحمن ابن محمد بن ابی سعید الأنباری - ألإنصاف فی مسائل الخلاف ج اول، ص 151.
• ۸-علامه طباطبایی، ترجمه المیزان، ج 6، ص 97.
• ۹-رضایی اصفهانی، ترجمه قرآن، صفحه 120، نرم افزار جامع التفاسیر نور.
• ۱۰- یعقوب جعفری، تفسیر کوثر، ج اول، ص 192، نرم افزار جامع تفاسیر نور.
• ۱۱-همان
• ۱۲- جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ج 5، ص 30-29.
• ۱۳- در مورد قرآن و پلورالیسم (تکثر ادیان) تفسیر مهر ذیل آیه ی 85 سوره ی آل عمران نیز مطالبی بیان شد.
• ۱۴- رضایی اصفهانی، محمد علی، تفسیر قرآن مهر، ج 5، ص 181.

• منبع: شبهات روزآمد/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی]؛ زیر نظر محمدعلی رضایی اصفهانی.قم: انتشارات پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، 1391