اختلاف عددی رستاخیز چگونه توجیه می شود؟

مقدمه: یکی از اوصاف قرآن کریم عدم اختلاف و عدم تناقض در آیات است که خود بدان تصریح کرده و فرموده است: اگر غیر خدا برای شما قرآن را تدوین می کرد، اختلاف زیادی در آن یافت می شد.(1) همه آیات قرآن با هم مرتبطاند و بعضی از آن بعضی دیگر را تفسیر می کنند. هم چنین دارای عام و خاص، مطلق و مقید، حقیقت و مجاز است که باید از هم جدا شوند و برای فهم آن از احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و معصومین علیهم السلام (که مفسر قرآن هستند) استفاده شود؛ و برای درک معانی قرآن یا باید متخصص بود و یا به اهل فن قرآن مراجعه کرد. در این میان برخی با ذکر مطالبی در باب آیات قرآن خواسته اند القا کنند که بین آیات قرآن تناقض وجود دارد یکی از این موارد مربوط به اختلاف عددی رستاخیز است.

پاسخ: خداوند در آیه 5 سوره سجده می فرماید: روز قیامت را به اندازه هزار سال می نویسد. (یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَی الْأَرْضِ ثُمَّ یَعْرُجُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَهٍ مِمّا تَعُدُّونَ)2 ؛ «کارها را از آسمان تا زمین تدبیر می کند؛ سپس در روزی که مقدار آن هزار سال است از آنچه شما می شمارید، به سوی او بالا می رود» و در آیه 4 سوره معارج روز قیامت را به مقدار 50 هزار سال می داند. (تَعْرُجُ الْمَلائِکَهُ وَ الرُّوحُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَهٍ)1 ؛ «فرشتگان و روح، در روزی که مقدارش پنجاه هزار سال است، به سوی او بالا می روند». در دو این آیه، مراد از «یوم» روز قیامت است و عدد هزار یا 50 هزار سال، مقایسه با روزهای دنیاست؛ یعنی اگر روز قیامت را با روزهای دنیا بسنجیم؛ معادل 50 هزار سال می شود. حال سؤال این است که آیا این اختلاف، تعارض در آیات قرآن نیست؟(1) در این که چرا روز قیامت در یک آیه هزار سال و در آیه دیگر 50 هزار سال آمده است، باید گفت: همان طور که بیان شد، آیه ی قرآن را به تنهایی نمی توان تفسیر کرد و لازم است آیه را با آیات دیگر و احادیث معصومین علیهم السلام تطبیق داد، تا فهم درست از آن استخراج شود.

الف) احادیث احادیثی که در ذیل آیات وارد شده است.

1 - امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه فوق می فرمایند: «در روز قیامت 50 توقفگاه برای رسیدگی به اعمال و حساب انسان ها مهیا شده و هر توقفگاه به اندازه ی هزار سال که در مجموع 50 هزار سال دنیایی است».(2)

2 - امام صادق علیه السلام فرمود: اگر غیر از خدا دیگری عهده دار حساب «در آن روز» شود پنجاه هزار سال باید در آن بایستند پیش از آن که از حساب فارغ شوند ولی خداوند سبحان در یک ساعت از حساب بندگان فارغ می شود. و نیز آن حضرت فرمود: آن روز به نصف نمی رسد تا اهل بهشت در بهشت و دوزخیان در دوزخ منزل گزینند.

3 - از حضرت صادق علیه السلام: اگر متولی حساب غیر خدا بود، هرآینه مکث می کردند در آن پنجاه هزار سال پیش از آنکه فارغ شوند، و خدای سبحان فارغ شود در یک ساعت (در یک لحظه)

ب) دیدگاه مفسران مفسران در تفسیر آیه فوق سخنان فراوانی گفته اند و احتمالات مختلفی داده اند.

1 - بعضی گفته اند: در روز قیامت پنجاه محل است که هر محلی هزار سال طول می کشد و مقدار آن برای مؤمن فقط به اندازه فاصله میان ظهر و عصر است.(1)

2 - بعضی دیگر آن را اشاره به دوران های تدبیر الهی در این عالم می دانند و معتقدند که دوران های مختلف تدبیر هر یک هزار ساله است، و در هر هزار سال خداوند تدبیر امر آسمان و زمین را به فرشتگان خود، دستور می دهد، و پس از پایان این دوران هزار ساله، دوران دیگری آغاز می شود(2).

3 - بعضی احتمال داده اند عدد هزار و پنجاه هزار در اینجا عدد شماره ای نباشد، بلکه هر کدام برای تکثیر و بیان فزونی باشد، یعنی در قیامت پنجاه موقف است که در هر موقفی انسان مدت بسیار زیادی باید توقف کند(3).

4 - عدد پنجاه هزار سال درباره مجرمان و ظالمان و کافران است تا مشقت بیشتری بکشند(4).

5 - و بعضی گفته اند: که اول فرود آمدن فرشتگان در دنیا و امر و نهی او و داوری آن ها میان مردمان تا آخر بالا رفتنشان به آسمان پنجاه هزار سال است و آن قیامت است. پس مقدار عمر دنیا پنجاه هزار سال است معلوم نیست، چقدر گذشته و چه قدر باقی مانده است. و فقط خدا می داند.(1)

6 - اختلاف هزار سال و پنجاه هزار سال به لحاظ سرعت و کندی رسیدگی به حساب افراد متفاوت است و نشان می دهد که هم کمتر از آن محتمل است و هم بیش از آن ممتنع نیست.

7 - منظور قوس صعود و قوس نزول است.(2) نتیجه: از مجموع دو آیه و روایات ممکن است گفته شود که هر روز قیامت، 50 هزار سال دنیایی است و دارای 50 توقفگاه است که آیه 4 سوره معارج به صورت عموم به آن اشاره کرده است؛ اما آیه 5 سوره سجده به صورت خاص، به اولین توقفگاه اشاره نموده که هزار سال است.

و یا اینکه بگوییم آیه سجده به زمان رفت و آمد فرشتگان اشاره می کند اما آیه 4 معارج به زمان کل روز رستاخیز اشاره دارد.

پی‌نوشت‌ها

• ۱-نساء آیه 82.
• ۲- تفسیر نمونه، ج 25، سوره معارج، ذیل آیه، ص 16.
• ۳- علامه مجلسی، بحارالانوار، ج 7، ص 126. (إن فی القیامه خمسین موقفا کل موقف مثل ألف سنه مما تعدون ثم تلا هذه الآیه «فی یوم کان مقداره خمسین ألف سنه»).
• ۴- جوامع الجامع، ج 4، ص 357.
• ۵- تفسیر نمونه، ج 17، ص 115.
• ۶- همان، ص 117.
• ۷- المیزان، ج 16، ص 248.
• ۸-مجمع البیان، ج 10، ص 531.
• ۹- پژوهش های قرآنی علامه شعرانی، ج 2، ص 1037.

• منبع: شبهات روزآمد/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی]؛ زیر نظر محمدعلی رضایی اصفهانی.قم: انتشارات پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، 1391