جن و ماهیت و هدف از خلقت آن در قرآن چیست ؟

مفهوم شناسی 

«جن» در لغت، به معنای چیزی است که از حسّ انسان پوشیده باشد، و لذا به طفلی که در رحم مادر پوشانده شده «جنین»، به باغی که زمینش توسط درختان پوشانده شده «جنّه»،(1) و به کسی که دیوانه شده و عقلش پوشیده باشد، مجنون می گویند. در فارسی نیز به آن «پری» گویند. بعضی از دانشمندان از آن ها تعبیر به نوعی از ارواح عاقله که مجرد از ماده اند می کنند؛ البته پیداست که تجرّد کامل ندارند؛ زیرا چیزی که از ماده آتش آفریده شده، مادی است؛ ولی نیمه تجردی دارند، زیرا با حواس ما درک نمی شوند؛ به عبارت دیگر، یک نوع جسم لطیف اند.(2) در قرآن مجید نیز به وجود «جن» تصریح شده و واژه «جن، جان و جنّه»، 32 بار تکرار شده است و سوره ای(3) به نام جنّ وجود دارد که بیش تر آیات آن درباره خلقت جن و ایمان آن ها به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و خضوع در برابر قرآن و ایمان و اعتقاد به معاد است.

با توجه به این، برخی افراد نسبت به موجودیّت جن شک و تردید دارند و به نحوی وجود جن را توجیه می کنند و آن را نوعی از اعتقادات خرافی اعراب بدوی و بی فرهنگ می دانند(4) برخی نیز جن را نوعی میکروب می دانند(1). علامه شعرانی در مورد آنها می فرماید: جن طایفه ای از مخلوقات خدا هستند که وجودشان به شرع ثابت شده، ولی ماهیت آنها مشخص نیست؟ جن، از عالم غیب است و هر کس به غیب ایمان دارد، ایمان به جن نیز بر وی دشوار نیست. علم نداشتن ما به جنس و ماهیت آنها، منافی ایمان به وجود آنها نیست؛ با توجه به صفاتی که خداوند برای آنها بیان کرده است می توان به معرفت آنها نزدیک شد(2).

ویژگی های جن در قرآن برخی از صفاتی که قرآن مجید برای آن ها بیان کرده است عبارت اند از:

1 - «جن» مانند انسان، مکلّف به اعمال است. (وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ)3 ؛ من جن و انس را نیافریدم جز برای این که عبادتم کنند.

2 - فرستادگان و پیامبران الهی برای جنّیان هم بوده اند. البته در میان مفسّران بحث است که آیا فرستادگان جن از جنس خود آنها بوده یا از نوع بشر. (یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیاتِی...) (3) ؛ ای گروه جن و انس! آیا رسولانی از شما به سوی شما نیامدند که آیات ما را برایتان بازگو کردند.... بنابر ظاهر آیه، پیامبر جنیان از جنس خود آن ها بوده است، اما از آیات سوره جن استفاده می شود که قرآن و اسلام برای همه، حتی برای جنیان، نازل، و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله برای همه مبعوث شده است، لکن اشکالی ندارد از میان آن ها رسولان و نمایندگانی از طرف پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور دعوت آن ها بوده باشند.(1) پس با «رُسلٌ منکم» منافاتی ندارد.

با توجه به این که تمام پیامبران الهی از میان انسان ها برگزیده شدند و جنّیان نیز به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، که از نوع بشر بوده، ایمان آوردند و از او تبعیت کردند و نیز واجب شدن سجده در برابر حضرت آدم علیه السلام بر ملایکه حتی بر شیطان که از طایفه ی جن بوده، دلیلی بر فضیلت نوع انسان بر جن است. پس این که در بین مردم عوام مشهور است که به جن «از ما بهتران می گویند» بی مورد است.(2)

3 - جنیان انسان ها را می بینند، ولی انسان ها آنها را نمی بینند. قرآن درباره برحذر داشتن بنی آدم از شیطان و اتباع او می فرماید: (... إِنَّهُ یَراکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لا تَرَوْنَهُمْ...)3 ؛ «... او (شیطان) و همکارانش شما را از جایی می بینند که شما آن ها را نمی بینید...». هم چنین قرآن ابلیس را از جنّیان می داند.(3)

4 - آفرینش جنیان را بر انسان مقدم بوده است. (وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ)5 ؛ «ما جن را پیش از آن (پیش از آفرینش انسان) از آتش سوزان آفریدیم». (وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ)6 ؛ «و من جن و انس را نیافریدم جز آن که مرا عبادت کنند». ظاهراً این تقدم بدان جهت است که آفرینش آن ها قبل از آفرینش آدم بوده است.(1)

5 - برخی از کارهایی که جنّیان برای حضرت سلیمان علیه السلام انجام می دادند نشان دهنده این است که آن ها نیز مانند آدمیان کار می کنند و قدرت کار دارند؛ هم چنین برخی کارهای آن ها حکایت از وجود تمدّن در میان آن ها دارد. (یَعْمَلُونَ لَهُ ما یَشاءُ مِنْ مَحارِیبَ وَ تَماثِیلَ وَ جِفانٍ کَالْجَوابِ وَ قُدُورٍ راسِیاتٍ...)2 ؛ «سلیمان هر چه می خواست، از معبدها و تمثال ها و ظرف های بزرگ غذا، هم چون حوض های بزرگ و دیگ های عظیم ثابت، برای او تهیه می کردند...».

هم چنین از آیات سوره «ص» و «سبأ» استفاده می شود که آن ها، افرادی باهوش، فعّال، هنرمند و صنعتگر با مهارت های مختلف هستند.(2)

6 - قرآن به تسخیر گروهی از جنیان توسط حضرت سلیمان علیه السلام اشاره کرده است: (وَ آخَرِینَ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفادِ)4 ؛ گروهی دیگر از شیاطین (جنّ) را در غل و زنجیر، تحت سلطه او (سلیمان) قرار دادیم. فلسفه این کار این بوده است که برخی از جنیان، مفید و سازنده و قابل استفاده نبودند؛ لذا برای این که جامعه از شرّ مزاحمت آن ها در امان بماند، چاره ای جز در بند قرار دادن آن ها نبود؛ و از آن جا که جن جسم لطیفی دارد و غل و زنجیر با آن ها تناسبی ندارد، تعبیر غل و زنجیر کنایه از جلوگیری آن ها از فعالیت های تخریبی است.(3)

7 - آن ها دارای عقل، علم، درک و تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال هستند.(1) (وَ أَنَّهُمْ ظَنُّوا کَما ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَبْعَثَ اللّهُ أَحَداً) ؛ «و این که آنان گمان می کردند - همان گونه که شما گمان می کردید - که خدا هیچ کس را برنمی انگیزد».

8 - آن ها هم مؤنث دارند، هم مذکّر و صاحب اولاد هستند.(2) (وَ أَنَّهُ کانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً) ؛ «و این که همواره مردانی از انسان (ها) به مردانی از جن پناه می بردند، و [لی] بر پوشش (گناه) آنان بیفزودند».

9 - گروهی از آن ها مؤمن و صالح و گروهی کافرند.(3) (وَ أَنّا مِنَّا الصّالِحُونَ وَ مِنّا دُونَ ذلِکَ کُنّا طَرائِقَ قِدَداً) ؛ «و این که ما در میانمان (افرادی) شایسته اند و از میان ما (افرادی) غیر آن هستند؛ (ما دارای) روش های گوناگون هستیم».

10 - آن ها دارای حشر و نشر و معادند.(4) (وَ أَمَّا الْقاسِطُونَ فَکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً) ؛ «و امّا بیدادگران، پس هیزم جهنّم هستند».

11 - آن ها در آسمان ها بودند و خبرگیری و استراق سمع می کردند که در زمان نزول قرآن ممنوع شدند.(5) (وَ أَنّا کُنّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ یَسْتَمِعِ الْآنَ یَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً) ؛ «و این که ما در آن (آسمان) در محل هایی، برای شنیدن (اسرار) می نشستیم، و [لی] هر کس اکنون گوش فرا دهد، برای (خود) ش شهابی کمین کرده می یابد». 

زمان خلقت جنّیان

قرآن کریم، زمان آفرینش جنیان را قبل از آفرینش آدمیان معرفی نموده است. (وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ)1 ؛ «و در حقیقت انسان را از گلی خشک، سیاه و بدبو آفریدیم و پیش از آن، جن را از آتشی سوزان و بی دود خلق کردیم».

هر چند نمی توان از این آیه تاریخچه دقیق آفرینش جنیان را به دست آورد، لکن با صراحت، در می یابیم که زمان خلقت آن ها قبل از خلقت انسان ها بوده است. مفسران قرآن کریم نیز، با توجه به این آیات، همگی زمان خلقت جنیان را قبل از آفرینش آدمیان دانسته اند.(1) با استفاده از روایات اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام می توان زمانی را برای خلقت جنیان به دست آورد؛

از جمله روایتی است که امام باقر علیه السلام از امام الموحدین امیرالمؤمنین علیه السلام نقل می نماید: «انّ اللّه تبارک و تعالی «لما» اراد ان یخلق خلقاً بیده وذلک بعد ما مضی من الجن و النسناس فی الارض سبعه الاف سنه»؛ (2)«همانا (هنگامی که) خدای تبارک و تعالی اراده نمود تا موجودی را بیافریند (یعنی انسان را خلق نماید) و این در زمانی بود که از خلقت و آفرینش جن و نسناس(3) هفت هزار سال گذشته بود».

علت نامریی بودن جنیان

جنیان با این که موجوداتی مادی هستند، در شرایط عادی از دید انسان ها پنهان اند. دانشمندان علوم طبیعی می گویند: موجوداتی که انسان با حواس خود می تواند درک کند در برابر موجوداتی که با حواس قابل درک نیستند ناچیزند. تا وقتی که موجودات زنده ی ذره بینی کشف نشده بودند، هیچ کس باور نمی کرد که در یک قطره ی آب یا خون، هزاران موجود زنده وجود دارد که انسان قدرت دیدن آن ها را نداشته باشد.(1)

هم چنین دانشمندان می گویند چشم ما رنگ های محدودی را می بیند و گوش ما امواج محدودی را می شنود، رنگ ها و صداهایی که به وسیله ی چشم و گوش قابل درک نیست بیش از چیزهایی است که قابل درک اند. اگر وضع جهان چنین است چه جای تعجب است که ما نتوانیم با حواس خود جنیان را درک کنیم؛ وقتی مخبر صادقی مانند خداوند و نبی گرامی از آن خبر می دهد چرا نپذیریم.؟(2) خداوند جنّیان را از آتش آفریده، همان گونه که انسان را از خاک آفریده است. (وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ)3 ؛ «و جن را از شعله های مختلط و متحرک آتش خلق کرد». ولی وضع فعلی آن ها آثار آتش را ندارد.(3) همانند انسان که از خاک است، ولی فعلا آثار خاک را ندارد. حقیقت آتشی که جن از آن خلق شده برای ما روشن نیست؛ زیرا این آتش چیزی جز انرژی نیست و چنان که معلوم شده، اتم نیز انرژی متراکم است که به اشکال مختلف درآمده است و این اختلاف در نتیجه اختلاف تعداد پروتون ها و الکترون هاست؛

بنابراین سراسر عالم را نیروی الکتریسته و مغناطیسی و جاذبه و انرژی های دیگر فرا گرفته است که ما به آنها علم نداریم.(1) قرآن کریم می فرماید: 

هدف از خلقت جنیان

قرآن هدف از خلقت جن را همانند هدف از خلقت انسان می داند؛ چون آن ها نیز دارای شعور، عقل، درک، تکلیف، نشر، حشر و معاد هستند.

آری مقدمه عبادت معرفت است و عبادت با معرفت انسان را به کمال نهایی که لقاء الله است نزدیک می کند. جن و تمثل به انسان و حیوان موجودات نامریی (فرشتگان، جن، شیطان) دارای دو نوع وجودند، یکی وجود نفسی که حقیقت ذاتی دارند و آن مجرد بودن از ماده ی جسمانی است و دیگری، وجود اضافی که در ظرف ذهن و قابلیت و ادراک آدمیان متمثل می شود؛(2) مثلاً جبرییل که یکی از فرشتگان الهی است، به عنوان واسطه، وحی را به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ابلاغ می کرد؛(3) این ابلاغ به چند طریق صورت می گرفت؛ گاهی پیامبر صلی الله علیه و آله فقط صدای فرشته را می شنید.(4) گاهی جبرییل وحی را بر قلب پیامبر القا می کرد.(1) گاهی پیامبر صلی الله علیه و آله جبرئیل را به صورت حقیقی اش مشاهده می کرد، که این حالت دوبار اتفاق افتاد.(2) گاهی جبرئیل به صورت انسانی زیبا (هم چون دحیه ی کلبی) بر رسول خدا نازل می شد.(3)

علامه طباطبایی می فرماید: معنای تمثّل فرشته برای حضرت مریم علیها السلام، ظهور و جلوه ی او به صورت بشر برای مریم بود، نه این که حقیقت جبرئیل عوض شود و فرشته انسان شود. جبرئیل در ظرف ادراک مریم به صورت بشر جلوه کرد، نه در ظرف واقعی؛ مریم بود که جبرئیل را چنین مشاهده کرد، نه این که جبرئیل انسان شده باشد.(4) شواهد قرآنی و روایی تمثّل فرشته زیاد نقل شده است.(5) -(6) شیطان نیز که جنسش از جن است نیز متمثل می شود برای مثال در جنگ بدر، ابلیس به صورت «سراقه بن مالک» بر قریش ظاهر شد.(7) و در دارالندوه به صورت پیرمرد، در روز عقبه به شکل عنیه بن حجاج و در نزد حضرت یحیی علیه السلام به صورت عجیبی و نیز تمثّل دنیا برای حضرت علی علیه السلام به صورت زنی زیبا.(8) و تمثیل شیطان در داستان ایّوب علیه السلام به صورت انسان.(1) و هم چنین شیطان خود را به حضرت آدم علیه السلام نشان داد.(2)

بعضی معتقدند: برخی از فرشتگان، وجود برزخی دارند؛ یعنی دارای شکل، صورت و خواص ماده اند؛ هم چنان که نکیر و منکر، در عالم برزخ، به صورت های مختلف دیده می شوند؛ و برخی دیگر از فرشتگان نیز مجرّد تام اند.(3) جن نیز از اجسام عاقله ی لطیفه است که آتش و هوا در ذاتش نهفته است و شأنیت آن را دارد که به اشکال مختلف درآید.(4) علت ظهور آن ها در برخی اوقات، این است که آن ها بدن های لطیفی دارند(5) که در لطافت و نرمی متوسط است و قابلیت جدایی و گردآمدن را دارد، و اگر گردآید و قوامش ستبر شود، مشاهده می گردد؛ مانند هوا که وقتی به سردی می گراید به صورت ابر در می آید و قابل رؤیت و مشاهده است.(6) حتی بعضی روایات اشاره دارند که امامان معصوم علیهم السلام نیز آنان را مشاهده می کردند و دستورات و راهنمایی های لازم را مبذول می داشتند.(7) پس موجودات غیبی مانند جن، دارای صورت حقیقی و صورت اضافی اند؛ آنچه انسان ها مشاهده می کنند صورت اضافی آنهاست که براساس قابلیّت و ادراک انسان تمثّل می یابد. تأثیر جنیان در روح و جسم انسان تأثیر جنیان بر انسان مقوله ای است که از دیرباز در میان عوام مشهور بوده است؛ چنان که در هنگام بیماری و مشکلات به دعانویس و فال گیر پناه می برند، در حالی که با بررسی در آیات و روایات مشخص می شود که این ها وهم و خیالی بیش نیست. شیطان و جنیان، به هیچ وجه، اراده و آگاهی انسان را سلب نمی کنند، بلکه آن ها فقط دعوت کننده اند و این انسان ها هستند که با اراده و اختیار خودشان دعوت آن ها را می پذیرند.

شیطان به قلب انسان های مؤمن راه پیدا نمی کند. (... إِنّا جَعَلْنَا الشَّیاطِینَ أَوْلِیاءَ لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ)1 ؛ «... در واقع، ما شیطان ها را سرپرست کسانی قرار دادیم که ایمان نمی آورند». اگر انسان ها دریچه قلب خود را به روی آن ها ببندند، آن ها نمی تواند تأثیرگذار باشند.

(إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ)2 ؛ «تسلط او تنها بر کسانی است که او را به سرپرستی خود برگزیده اند و آن ها که به او (خدا) شرک می ورزند». منتها ممکن است انسان به واسطه زمینه های قبلی و مداومت به کار خلاف، در برابر وسوسه های آن ها، اختیار خود را از دست بدهد. (مانند معتادین که با کوچک ترین وسوسه به سمت مواد مخدر می روند)،(1) یعنی انسان خود تسلیم شیطان می شود. (إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ إِلاّ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغاوِینَ)4 ؛ «تو به بندگان من تسلط نخواهی داشت، مگر به گمراهانی که از تو پیروی می کنند».

خداوند از زبان شیطان می فرماید: (وَ قالَ الشَّیْطانُ لَمّا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ ما کانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاّ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلا تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ ما أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ إِنِّی کَفَرْتُ بِما أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظّالِمِینَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ)1 ؛ «و شیطان، هنگامی که کار تمام می شود، می گوید: خداوند به شما وعده حق داد، و من به شما وعده ی (باطل) دادم و تخلف کردم. من بر شما تسلطی نداشتم، جز این که دعوتتان کردم و شما دعوت مرا پذیرفتید؛ بنابراین، مرا سرزنش نکنید؛ خود را سرزنش کنید. نه من فریادرسِ شما هستم و نه شما فریادرسِ من. من نسبت به شرک شما درباره ی خود، که از قبل داشتید، و اطاعت مرا هم ردیف اطاعت خدا قرار دادید، بیزار و کافرم! مسلماً ستمکاران عذاب دردناکی دارند!».

در نتیجه، موجودات نامریی بر انسان تأثیری نمی گذارند؛ آن ها نقش وسوسه گر و دعوت کننده به بدی را بازی می کنند و هیچ کسی را در عمل، مجبور نمی کنند؛(1) و اجبار با اختیار و اراده انسان که یکی از علل وجود بهشت و جهنم است، سازگاری ندارد. (إِنّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمّا شاکِراً وَ إِمّا کَفُوراً)3 ؛ «ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاکر باشد یا ناسپاس». هر چند، عوام تأثیر مستقیم جنیان به جسم و روح را انکار نمی کنند، اما دلیل قطعی درباره ی آن نداریم. تسخیر جنیان ممکن است جنیان در تسخیر انسان درآیند و گاهی نیز اتفاق می افتد؛ هر چند از نظر فقهی، تسخیر آن ها حرام است،(1)

اما در قرآن و روایات به این نکته اشاره شده که انسان ها می توانند آن ها را به تسخیر خود درآورند؛ مانند:

الف) خداوند درباره ارتباط جنیان با انسان می فرماید. (وَ أَنَّهُ کانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً)2 ؛ «همانا مردانی از نوع بشر بر مردانی از گروه جن پناه می برند و بر غرور و جهالتشان سخت می افزایند».

ب) جنیان و پرندگان در تسخیر حضرت سلیمان علیه السلام بودند. (وَ حُشِرَ لِسُلَیْمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّیْرِ فَهُمْ یُوزَعُونَ)3 ؛ «لشکریان سلیمان، از جنّ و انسان و پرنده، برایش گردآوری شدند؛ و آنان (از پراکندگی و بی نظمی) بازداشته می شدند».

یکی از گردن کشان جن به سلیمان گفت: (قالَ عِفْرِیتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِکَ...)4 ؛ «زیرکی از جنّیان گفت: «من آن را نزد تو می آورم، پیش از آن که از جایگاهت برخیزی...». برخی از جنیان در برخی کارها به حضرت سلیمان کمک می کردند: (یَعْمَلُونَ لَهُ ما یَشاءُ مِنْ مَحارِیبَ وَ تَماثِیلَ...)5 ؛ «هر چه (سلیمان) می خواست، از محراب ها و نقاشی ها (و مجسّمه ها)...».

ج) شیاطین نیز برخی کارها را برای حضرت سلیمان انجام می دادند: (وَ مِنَ الشَّیاطِینِ مَنْ یَغُوصُونَ لَهُ وَ یَعْمَلُونَ عَمَلاً)1 ؛ «و از شیطان ها کسانی برایش غواصی می کردند؛ و کاری غیر از آن (نیز) انجام می دادند؛ و آنها را (از سرکشی) حفظ می کردیم».

سرانجام جنیان بعد از شناخت جنیان و خصوصیات آن، این مسأله مطرح می شود که پایان زندگی آن ها چگونه خواهد بود؟ قرآن به صراحت می فرماید: (کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ)2 ؛ «همه کسانی که بر آن (زمین) هستند فانی می شوند». (... کُلُّ شَیْءٍ هالِکٌ إِلاّ وَجْهَهُ...)3 ؛ «... همه موجوات از بین می روند، مگر ذات پروردگار...». (وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ...)4 ؛ «در صور دمیده می شود، پس همه کسانی که در آسمان ها و زمین اند، می میرند...». (کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَهُ الْمَوْتِ)5 ...؛ «هر جان داری مرگ را می چشد...».

دلالت آیات فوق اطلاق دارد که مرگ شامل تمام موجودات، از جمله، جنیان می گردد. هم چنین می فرماید: (... وَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ...)6 ؛ «... فرمان الهی درباره آنان تحقق یافت و به سرنوشت اقوام گمراهی از جن و انس که قبل از آن ها بودند گرفتار شدند...».

برخی مفسرین قایل اند: برای جنیان همانند انسان، حکم مرگ جاری می شود.(1) برخی نیز مرگ را برای ابلیس قطعی می دانند.(2)

امام جعفر صادق علیه السلام می فرماید: ابلیس بین نفخه ی اول و دوم می میرد.(3)

در آیه 81 سوره «ص» آمده است که، شیطان از خداوند تقاضای مهلت نموده، خداوند نیز او را تا یوم الوقت المعلوم مهلت داده است. مفسران در تعیین وقت معلوم تفسیرهای گوناگونی داشته اند. آنچه در آن اتفاق نظر وجود دارد این است که ابلیس و جنیان روزی عمرشان به سر می رسد و همانند انسان ها، در روز قیامت محشور می گردند.(4)

نتیجه: حاصل سخن این که، جنیان مخلوق الهی و دارای عقل و تکلیف هستند. نامرئی بودن آن ها دلیل بر عدم آن ها نیست. جن سوره ای از قرآن را به خود اختصاص داده است و دارای ویژگی های منحصر به فرد است و پایان آن نیز مرگ و انتقال به جهان ابدیت است.

منابع جهت مطالعه بیش تر

1. جن و شیطان، زین العابدین دست داده.

2. جن و شیطان، رجایی تهرانی.

3. شیطان در دادگاه محشر، حائری.

4. تفسیر نمونه و تفسیر قرآن مهر، ذیل سوره جن.