آیا در رستاخیز شفاعت وجود دارد؟

بعضی از آیات نیز گر چه صراحت ندارد اما این مطلب را تأیید می کند مانند (فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّهٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّهٍ شَرًّا یَرَهُ)3 ؛ «پس کسی که هم وزنِ ذرّه ای (کار) نیک انجام دهد، آن را می بیند. * و کسی که هم وزنِ ذرّه ای (کار) بد انجام دهد، آن را می بیند» در این آیه هر کس باید نتیجه کار های خود را ببیند که با وجود شفاعت این مطلب ممکن نخواهد بود و یا آیاتی که نتیجه را منحصر در سعی و تلاش می دانند مانند (لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاّ ما سَعی)1 ؛ «و این که برای انسان جز کوشش او نیست».

پاسخ

مقدمه

در مورد مسأله شفاعت در اسلام چهار دیدگاه است:

دیدگاه اول مربوط به پیروان اهل بیت عصمت و طهارت است که برای شفاعت شرایطی را ذکر می کنند مانند اسلام و عدم شرک و عدم ظلم و اطاعت نبی صلی الله علیه و آله در مودت و دوستی اهل بیت عصمت و طهارت.

گروه دوم به توسعه شفاعت رأی می دهند ایشان شفاعت را شامل یهود و نصاری نیز می دانند.

گروه سوم نظر به انکار شفاعت پیامبر به طور کلی دارند ایشان قدمای از خوارج و وهابیون هستند.(1)

گروه چهارم(2) معتزله هستند که شفاعت را شامل مرتکبین کبایر نمی دانند زیرا ایشان را مستحق عذاب می دانند و شفاعت را مختص مرتکبین صغایر می دانند.(3) این اختلاف دیدگاه ها نشان از اختلاف ریشه این اشکالات است که بعضی از این اشکال ها کلامی(4) و بعضی مربوط به آیات قرآن است که تعارض ذکر شده از آن جمله است. از آنجا که این نوشته در مقام پاسخ گویی به شبهات قرآنی است به طرح شبهات قرآنی در این مورد اکتفا می کند.

مفهوم شناسی 

شفع و شفاعت هر دو مصدر و به معنی منضم کردن چیزی به چیز دیگر به کار برده می شود(1) البته ممکن است کسی از قوت و قدرت دیگری کمک گیرد تا اینکه به هدفی نایل آید(2). لذا در معنی شفاعت کمک گرفتن از دیگری وجود دارد. بر این مبنا برای شفاعت تعاریف متعددی وارد شده است. تعاریف متفاوت از شفاعت موضع گیری های متفاوتی را نیز در پی داشته است. به طور کلی برای شفاعت دو دیدگاه وجود دارد حضرت آیت الله مکارم شیرازی این تقسیم بندی را این گونه بیان می فرماید: کلمه «شفاعت» از ریشه «شفع» بمعنی (جفت) و «ضم الشیء الی مثله» گرفته شده، و نقطه مقابل آن «وتر» به معنی تک و تنها است، سپس به ضمیمه شدن فرد برتر و قوی تر برای کمک به فرد ضعیف تر اطلاق گردیده است و این لفظ در عرف و شرع به دو معنی متفاوت گفته می شود:

این بود تفسیر اجمالی شفاعت در دو شکل «تخدیری» و «سازنده».(1)

بررسی آیات

آیات شفاعت به چهار گروه تقسیم می شوند.

گروه اول این گروه آیاتی هستند که به طور مستقیم یا تلویحا شفاعت را زیر سوال می برد.

الف) آیاتی که به طور مستقیم شفاعت را رد می کند مانند آیه (وَ اتَّقُوا یَوْماً لا تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً وَ لا یُقْبَلُ مِنْها شَفاعَهٌ وَ لا یُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ)2 ؛ «و [خودتان را] از (عذابِ) روزی حفظ کنید که هیچ کس به جای شخص (دیگری) به چیزی (از عذاب) کیفر نمی شود و از او هیچ شفاعتی پذیرفته نمی شود و هیچ عوضی از او گرفته نمی شود؛ و آنان یاری نمی شوند».

در مورد این آیات مفسرین تفسیرهای مختلفی را مطرح کرده اند که می توان در این موارد خلاصه کرد.

1 - در تأخیر مرگ شفاعت کسی پذیرفته نمی شود(2) روایات نیز این تفسیر را تأیید می کند قال الصادق: «وهذا الیوم یوم الموت، فإن الشفاعه والفداء لا تغنی عنه»(3). با این تفسیر اشکالی متوجه مسأله شفاعت نمی شود.

2 - حکم این آیه (بقره/ 48) که شفاعت پذیرفته نمی شود مخصوص یهود است که می گفتند چون ما فرزندان پیامبران هستیم پدرانمان از ما دستگیری خواهند نمود(1) این تفسیر نیز اصل شفاعت را زیر سوال نمی برد بلکه برای شفاعت شرائطی را در نظر می گیرد که با مبانی مذهب ما سازگار است.

3 - در این آیات کلمه «الا باذن الله» در تقدیر است یعنی آیه این گونه تفسیر می شود (و لا یقبل منها أی من النفس شفاعه إلا بإذن اللّه)(2) در این تفسیر شفاعت استقلالی رد شده است و این به معنی رد اصل شفاعت نیست بلکه شفاعتی که مستقلا بتواند کسی را نجات دهد رد شده است آیاتی از قرآن کریم مانند (مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ)3 ؛ «کیست آن کس که در پیشگاهش، جز به رخصت او، شفاعت کند» بر این تفسیر صحه می گذارد.

4 - شفاعتی برای غیر مومنین نیست(3) در این تفسیر نیز اصل شفاعت رد نشده است بلکه برای شفاعت شرایطی ذکر شده است.

ب) آیاتی که به صورت تلویحی شفاعت را رد می کند مانند: (لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاّ ما سَعی)5 ؛ «و این که برای انسان جز کوشش او نیست»

اگر بهره هر کس در قیامت تنها حاصل سعی او است، پس «شفاعت» چه معنی دارد؟ انسان بیش از سعی و کوشش خود «حق ندارد»، ولی این مانع از آن نخواهد بود که از طریق لطف و تفضل پروردگار، نعمت هایی به افراد لایق داده شود، «استحقاق» مطلبی است و «تفضل» مطلبی دیگر، همان گونه که حسنات را ده برابر و گاه صدها یا هزاران برابر پاداش می دهد. از این گذشته «شفاعت» بی حساب نیست، آن هم نیاز به نوعی سعی و تلاش، و ایجاد رابطه ای معنوی با شفاعت کننده دارد.(1) گروه دوم گروه دوم آیاتی است که «شفیع» را فقط، خدا معرفی می کند مانند: (ما لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا شَفِیعٍ)2 ؛ «برای شما غیر از او هیچ سرپرست و شفاعتگری نیست». ممکن است اشکال شود که با این آیه شفاعت پیامبر و اهل بیت عصمت و طهارت چگونه خواهد بود. نفی «شفاعت» و «ولایت» غیر خدا در این آیه هیچ گونه منافاتی با شفاعت و ولایت مردان خدا ندارد، زیرا همانطور که قبلا اشاره کردیم منظور نفی شفاعت و ولایت بالذات است، یعنی این دو مقام ذاتا مخصوص خدا است، و اگر غیر او مقام ولایت و شفاعتی دارد به اذن و اجازه و فرمان او است.(2) گروه سوم گروه سوم آیاتی است که شفاعت را مشروط به اذن و فرمان خدا می کند مانند: (مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ)4 ؛ «کیست آن کس که در پیشگاهش، جز به رخصت او، شفاعت کند» آیات 255 بقره و 23 سبا و 26 نجم نیز به این مطلب تصریح دارد. معنی شفاعت این نیست که شفیعان همانند پیامبران و امامان و صالحان دستگاه مستقلی در برابر خداوند دارند، بلکه شفاعت آن ها نیز به فرمان خدا است و بدون اجازه او، و شایستگی و لیاقت شفاعت شوندگان، هیچ گاه اقدام به شفاعت نخواهند کرد، بنا بر این چنین شفاعتی سرانجام به خدا باز می گردد، و شعبه ای از ولایت و نصرت و کمک و یاری خداوند محسوب می شود.(1)

گروه چهارم گروه چهارم آیاتی است که شرایطی برای شفاعت شونده بیان کرده است گاهی این شرط را رضایت و خشنودی خدا معرفی می کند مانند: (وَ لا یَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضی)2 ؛ «و (فرشتگان) جز برای کسی که (خدا از او) خشنود باشد، شفاعت نمی کنند». طبق این آیه شفاعت شفیعان منحصرا شامل حال کسانی است که به مقام «ارتضاء» یعنی پذیرفته شدن در پیشگاه خداوند، رسیده اند. و گاه شرط آن را گرفتن عهد و پیمان نزد خدا معرفی می کند مانند (لا یَمْلِکُونَ الشَّفاعَهَ إِلاّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً)(2) ؛ «صاحب شفاعت نیستند، جزکسانی که از جانب (خدای) گسترده مهر، پیمانی گرفته اند». (منظور از این عهد و پیمان ایمان به خدا و پیامبران الهی است). و زمانی «صلاحیت شفاعت شدن» را از بعضی از مجرمان سلب می کند، مانند سلب شفاعت از ظالمان در آیه زیر: (ما لِلظّالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ وَ لا شَفِیعٍ یُطاعُ)4 ؛ «برای ستمکاران هیچ (دوست) گرم نزدیک و شفاعتگری که (سخنش) اطاعت شود، نیست».

و به این ترتیب داشتن عهد و پیمان الهی یعنی ایمان، و رسیدن به مقام خشنودی پروردگار و پرهیز از گناهانی چون ظلم و ستم، جزء شرایط حتمی شفاعت است.(1)

نتیجه:

آنچه از بررسی این آیات به دست می آید که آیات، شفاعت استقلالی افراد بدون اجازه خدا را رد می کند و برای شفاعت شرایطی را ذکر می کند لذا شفاعت منافاتی با آیاتی که روز قیانت را روز اعمال می داند و تنها تلاش ها را تأیین کننده می داند ندارد زیرا به دست آوردن این قابلیت خود نیازمند تلاش فراوان است. با وجود آیاتی که تصریح به مسأله شفاعت دارند دیگر جای اشکال به اصل شفاعت باقی نمی ماند.

منابع پیشنهادی جهت مطالعه بیش تر

1. تفسیر نمونه، آیت الله مکارم شیرازی، ج 1، ص 223 تا 246.

2. تفسیر المیزان، علامه محمد حسین طباطبایی، ج 16، ص 245 و ج 17، ص 270.

3. العقائد الاسلامیه، محمدی ری شهری و جمعی از اساتید، ج 3، ص 7 تا 481.

4. آیین وهابیت، آیت الله جعفر سبحانی.

5. تفسیر قرآن مهر، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی، ذیل آیات 48 و 255 و 254 / بقره و 4 / سجده.

6. عدل الهی شهید مطهری، ج 1، ص 296 7. بحار الانوار، ج 36، ص 343