آیا خورشید در چشمه فرو می رود؟

این گزاره قرآنی ظاهراً با یافته های کیهان شناسی از چند جهت ناسازگار است.

الف) فرو رفتن خورشید در چاه؛ کسروی و امثال او گفته اند که این همان حرف قدماء است که یک چاهی در مغرب هست که خورشید در آن فرو می رود و دوباره بر می خیزد.

ب) حرکت را به خورشید - نه به زمین - نسبت می دهد. امثال کسروی می گویند: اگر نظر قرآن این بود که خورشید ثابت است و زمین به دور آن می گردد، دیگر این که خورشید در یک چشمه گل آلود فرو رود. تعبیر مناسبی نبود. این تعبیر در جایی است که نظر به راه رفتن خورشید و سکون زمین باشد.(1) بررسی:

در این جا توجه به چند نکته راه گشاست.

1 - در قرآن کریم قبل از تعبیر «غروب کرد» تعبیر «وجدها» آمده است. که نشان می دهد بیننده این گونه یافته است که خورشید در چشمه فرو می رود نه اینکه واقعاً این گونه بوده است. و این دقت عجیب قرآن را در تعبیر خویش نشان می دهد که مسأله خطای حس افراد را از واقعیت خورشید جدا کرده است.

2 - با مراجعه به تفسیر(2) متوجه می شویم که ظهور ابتدایی آیه (فرو رفتن خورشید در چشمۀ آب) منظور نیست بلکه «عین حمئه» را به معنی خاک سیاه یا دریا یا غرب زمین و یا سواحل آفریقا گرفته اند که اگر انسان در ساحل دریا بایستد و نظاره گر غروب خورشید باشد، به نظر می آید خورشید در آب فرو می رود.

3 - تعبیر قرآن (تغرب) همان تعبیر عرفی مردم است که می گویند: «خورشید در پشت کوه غروب کرد - در دریا غروب کرد». و از آن جا که قرآن به زبان قوم (لسان قوم)(1) سخن می گوید و لذا از تعبیرات رایج مردم استفاده می کند همان گونه که هر گوینده سخنی ناچار است چنین کند واین به معنای پذیرش لوازم کلامی و علمی آن تعبیرات نیست بلکه این تعبیرات به صورت عنوان مشیر است که برای تفهیم مقاصد به کار می رود.

برای مثال امروزه هم که حرکت زمین امر مسلمی است هنوز این تعبیر غروب و طلوع خورشید حتی در بین دانشمندان رایج است و هیچ کس هم اعتراض نمی کند که لازمه کاربرد این تعبیر اعتقاد به سکون زمین و حرکت خورشید به دور آن است.

4 - اشکال کننده گمان می کرد که خورشید ثابت است و اگر امروز زنده بود می دانست که همین تصور ایشان هم غلط است و خورشید با سرعت هر دویست میلیون سال یک بار به دور مرکز کهکشان می چرخد در حالی قرآن با سرفرازی تمام به حرکت خورشید (یس/ 38) و کوه ها و زمین (نمل/ 88) اشاره کرده است و بهتر بود ایشان برای به دست آوردن نظر قرآن تمام آیات را مرور می کرد و به یک تعبیر کنایی و عرفی دل نمی بست.

پی‌نوشت‌ها

• ۱- ر. ک: تعارض علم و دین، منسوب به دکتر سروش، ص 37.
• ۲- تفسیر المیزان، ج 13، ص 360.
• ۳- ابراهیم/ 4.

• منبع: شبهات روزآمد/ جمعی از پژوهشگران قرآنی [مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی]؛ زیر نظر محمدعلی رضایی اصفهانی.قم: انتشارات پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، 1391